
Diretór Jerál Ambientál iha Ministériu Turismu Ambientál (MTA), Domingos Mesquita husu ba autoridade lokál sira iha Munisípiu Díli, atu foti asaun imediata, konkreta, no koordenada hodi rezolve problema lixu nune’e bele kontribui negativa ba suku saudável.
Nia dehan, kondisaun ambientál atuál preokupante tebes no fó ameasa sériu ba saúde públika no sustentabilidade ambientál.
“Lixu ne’ebé akumula la’ós de’it ladi’ak no kria morin ne’ebé ladún di’ak, maibé mós sai hanesan fatin ba susuk no peste sira, ne’ebé bele hamosu surtu moras sira hanesan dengue, malária, diarea, no infesaun respiratóriu sira,” dehan Diretór Jerál Ambientál Domingos, iha Centro Convenções de Díli.
Nia afirma, komunidade sira iha área barak mak iha ona inisiativa hodi hamoos sira-nia lixu rasik, maibé sira-nia esforsu sei la efetivu bainhira laiha apoiu konkretu husi governu lokál sira.
“Povu halo ona nia parte, sira organiza ona grupu komunidade sira, hamoos kintál no drenajen sira, maibé oinsá sira bele kontinua hamoos lixu ne’ebé loron-loron aumenta se governu la fornese lixu fatin, regula rekolla lixu, no laiha sistema jestaun lixu ne’ebé klaru,” nia esplika.
Nia subliña, jestaun lixu la’ós de’it kestaun limpeza, maibé mós kestaun saúde públika no direitu ema nian atu moris iha ambiente ne’ebé dignu, tanba ne’e husu ba autoridade lokál sira atu servisu hamutuk ho komunidade hodi hamoos lixu iha fatin publiku sira.
Nune’e mós Xefe Suco Comoro Eligio Jose Marçal hateten, problema lixu la’ós problema foun ida, maibé sai ona hanesan kultura.
“Ita fó avizu bebeik ba komunidade sira atu labele soe lixu arbiru, maibé ita koalia dadaun ema halo dadaun, ida-ne’e mak problema ba ita,” nia dehan.
Nia hatutan, problema lixu ne’e atu menus presiza ema hotu nia kontribuisaun, ema hotu tenke iha hanoin ida katak, soe lixu iha fatin labele soe lixu arbiru, selae avizu to’o ne’ebé deit mos ema la rona.
Nune’e mós komunidade husi Suco Comoro, Adeia Fomento II Agusta Tavares nune’e hateten, distansia dook entre uma ho fatin koleta lixu mak halo ema balun la motivadu atu tau lixu iha fatin loos.
“Se fatin koleta ne’e besik uma ka estrada prinsipal, komunidade bele fasil liu tau iha ne’ebá, tanba komunidade balun hela dook liuhusi lixu fatin, entaun sira hetan fatin ne’ebé livre atu soe lixu sira soe de’it ona, tanba ne’e husu ba autoridade atu aumenta instalasaun konteiner lixu iha área ne’ebé duni nesesáriu,” nia dehan.
Nia dehan, husu ba Autoridade Suco Comoro ko’alia mós ho Departamentu Ambiente no Munisípiu Díli hodi estabelese planu koleta lixu regular, inklui patrullamentu atu hadia disiplina. medida rigorozu bele aplika ba sira ne’ebé kontinua soe lixu iha fatin la loos.“Ha’u haree iha aldeia balun, lixu iha hela uma oin, maibé lori lixu mai la tau iha lixu fatin, maibé fakar de’it iha rai, entaun ita hatene ona katak ema seidauk hatene ka halo kostume atu uza fatin lixu. Ita presiza fó hanoin katak limpeza mak parte hosi protesaun saúde komunidade nian,” nia subliña.






