Ministériu Saúde (MS) servisu hamutuk ho organizasaun naun-governamental internasional ba saúde Menzies Timor-Leste (TL), halo sosilizasaun ba implementa Programa Wolbachia iha TL, atu nune’e bele prevene komunidade sira husi moras Dengue, moras Zika, Chikungunya no Yellow Fever.
Diretór Nasional Prevensaun Kontrolu Moras (DNPKM) iha Ministériu Saúde (MS), Florindo Pinto hateten Wolbachia ne’e hanesan baktéria ida ne’ebé tau iha susuk ida nia laraan, atu nune’e bele prevene moras dengue.
“Wolbachia ne’e hanesan programa ne’ebé foun ho métodu inovativu ida ne’ebé mosu, liuhusi peskiza ne’ebé mak kleur.
Husi peritu sira-nia objetivu prinsipál mak utiliza mekanizmu ida-ne’e hodi ajuda nasaun sira ne’ebé iha problema denge aas inklui Timor-Leste nune’e bele halo redusaun ba moras dengue,” dehan Diretór DNPKM.
Nia hatutan, bainhira susuk aman ne’ebé sona ona baktéria Wolbachia kaben ho susuk inan ho Wolbachia, sira-nia oan sei moris kedas ho baktéria Wolbachia. No katak Wolbachia nu’udar antibody natural ida ne’ebe ezisti ona iha natureza iha insetu sira seluk.
Diretór Pinto hatutan, objetivu husi programa Wolbachia maka atu hamenus moras sira, tanba susuk ne’ebé iha ona baktéria Wolbachia, bainhira tata ema mak la iha traanzmisaun ba moras Denge, moras Zika, Chikungunya no Yellow Fever.
Nia dehan, susuk sona ho Wolbachia sei husik uluk lai iha Município Dili iha suku 24 iha kapital laran, depois haree progresu inisiativa ne’e oinsa mak sei kontinua husik to’o munisípiu sira seluk iha rai laran.
“Ami presiza tebes imi-nia ajuda oinsá atu bele fó sai informasaun ba komunidade sira kona-ba implementasaun programa Wolbachia, tanba ita hatene katak komunidade sira maioria seidauk hatene saida mak susuk Wolbachia.
Liuhusi imi-nia média sira-nia publikasaun ba informasaun kona-ba programa Wolbachia ne’e, ita fiar katak komunidade bele komprende, la iha panik bainhira ita ba husik susuk iha komunidade nia leet,” nia afirma.
Iha fatin hanesan, Senior Technical Adviser for Menzies Timor-Leste, Nelson Martins hateten, atividade ida-ne’e atu fahe koñesimentu kona-ba programa foun ho métodu foun.
“Ita mós aprezenta kona-ba saida maka Wolbachia ne’e, no maneira oinsá atu distribui no nia impaktu sira, atu nune’e ema hotu bele komprende depois implementa métodu Wolbachia ne’e rasik, tanba programa ne’e foun entaun ema barak mak seidauk hatene,” nia dehan.
Nia hatutan, implementasaun programa Wolbachia ne’e ho objetivu atu hamenus moras sira liuliu denge iha Timor-Leste, tanba tinan barak buka dalan oinsá atu bele halo prevensaun ba moras dengue maibé kontinua aumenta.“Informasaun foun sira hanesan ne’e importante tebes atu ita bele fó sai ba komunidade sira, tanba ne’e ohin loron ida ne’e ita sira ne’e hamutuk ita hodi fó sai informasaun ne’ebé loos.
