EITI, importante ba rikeza nasaun nian iha futuru

0
128

Prejidenti da Republika  jose Ramos Horta  hateten  Extractive Industries  Tranparency Initiative (EITI) hanesan baze importante ba kuatru Governu konstitusional atu garante ba transparensia hodi  tau matan didiak ba rikeza Timor-leste ninian.

“EITI nia estatutu nudar kumpridor, mos importante tanba ita rekonese prinsipiu katak rekursu naturais nasaun nian no rikeza nasaun nian pertense ba povu Timor-leste nian,”hateten Xefe Estadu Jose Ramos Horta, semana kotuk  bainhira sai orador iha enkontru  EITI iha Sentru Konvensaun Dili.

Horta haktuir, servisu EITI ne’e komesa iha Governu Dr. Mari’e Alkatiri, iha tempu ne’eba nia hanesan Primeiru Ministru nia mak hahu prepara servisu EITI ninian no agora kontinua nafatin ho Governu foun ne’ebe lidera husi Primeiru Ministru Xanana Gusmao.

Premiadu Nobel da Paz ne’e hatutan,  estadu, governu liu husi Sekretariu Estadu Rekursu Naturais no sosiedade sivil iha interese maka’as  no  iha prinsipiu nafatin ba transparensia rikeza nasaun nian.
“Agora ita hetan tiha ona estatutu nudar nasaun ida sai kumpridor iha EITI ninian,durante tinan barak ami nudar kolonia e ami kumprende katak mina rai , gas no rekursu sira seluk iha papel importante tebes iha geografika internasional,”hateten Xefe Estadu.

Tanba ne’e, husu ba Governu nudar kaer riku soin nasional tenke garante katak  tenke uza ba benefisiu povu nian no rekonesementu nudar kumpridor ba EITI nian .

“Ne’e buat ida ita tenki selebra tanba uzu rikusoin natural sei efetu maka’as  ba future nasaun nian,” nia hatutan.

Entretantu Ministra Finansas, Emilia Pires hateten  Timor leste iha ona esperiensia konaba EITI nian  ne’ebe mak aprende husi parseru dezenvolvimentu sira.

“La’os deit ba nasaun parseru de’it maibe mos rejiaun bainhira ita nia aliansa EITI komesa metin,”Ministra dehan.

Tuir nia, iha buat barak mak komesa halo dadauk ona, hanesan iha fulan kotuk Primeiru Ministru lansa ona Planu Estratejiku Dezenvolvementu Nasional (PEDN) ba 2011 to’o 2030.

“Ita nia nasaun, sosiedade sivil no setor privadu sira iha komprimisiu ba planu nasional ne’ebe lidera husi Timor oan rasik  marka historia foun ba planu ida ne’e,”nia katak.

Ministra espera katak liu husi planu ida ne’e bele transforma rekursu ba makina kresimentu ida ne’ebe sei aselera ba ekonomia non mineral nian atu investe didiak bele to’o 2030 hodi aumenta rendimentu sentru aktividade komersial ninian.

Maske hasoru dezafius oi-oin maibe buat ne’ebe mak Timor-leste hetan husi EITI konsege alkansa duni.

“Neneik ita bele hamenus pobreza, hamenus dezempregu, hamenus transparansia korupsaun no ita bele aumenta dezenvolvimentu umanu, “ nia esperansa.

Enkuantu tuir Diretor Nasional EITI ba Asia no Europa, Dr. Sam Bartlet katak transparensia  buat ne’ebe simples maibe defisil bainhira tau iha pratika hodi hetan rezultadu ne’ebe diak.

“Fundamentul EITI nasaun tolu nolu resin lima iha mundu tomak  barak mak hola parte iha reunion ida ne’e ,nebe halo komprimisu atu hakerek relatori EITI ho kualidade diak hanesan ida ne’e” Dr.Sam Bartlett dehan.

Bartlet afirma, iha nasaun sanulu resin lima mak hetan tiha ona nia estatutu  nudar  kumpridor EITI nian .

“Timor leste mos hola parte ona tanba sira primeru konsege hetan estatutu kumpridor ,ida ne’e servisu makas husi governu, industria , sosiedade sivil  nebe mak servisu hamutuk “
Bartlett sulina katak, EITI kontinua sae ba bebeik iha nasaun barak nebe reprejenta  nebe konsidera dadaun EITI ninia modelu .

“Buat ida tan nebe mak interesante akontese dadaun enkuantu  nasun sira mai hamutuk ho EITI iha mos lideransa  hanesan timor leste  hatudu  ba aban bainrua nian,” nia katak.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here
Captcha verification failed!
CAPTCHA user score failed. Please contact us!