
Diretór Nasionál Moras La Hadaet iha Ministériu Saúde (MS), Constantino Lopes, hateten katak tuberkuloze (TB) nafatin sai dezafiu boot ba saúde públika iha Timor-Leste, no fatór sira hanesan fuma, kondisaun uma la saudável no malnutrisaun kontribui maka’as ba transmisaun no dezenvolvimentu moras ne’e.
“Fuma la’ós de’it afeta ema ne’ebé fuma, maibé mós ema seluk ne’ebé hela besik hanesan fuma pasivu, sira-nia risku bele aas liu tan,” hateten Diretór Constantino iha Hotel Novu Turizmu, Díli.
Nia hatutan katak aleinde fuma, kondisaun uma-laran ne’ebé la saudável, liuliu ventilasaun la di’ak, bele fasilita bakteria TB transmite entre membru família sira. Nia haktuir mós katak malnutrisaun bele hatún rezisténsia isin nian, halo ema sai vulnerável liu ba moras ne’e.
Atu responde ba situasaun refere, nia informa katak MS implementa medida preventiva ho fokus ba mudansa komportamentu komunidade nian, inklui promosaun área livre husi fuma iha instituisaun governu sira, transporte públiku no kareta servisu nian.
“Área servisu tenke sai livre husi fuma, nune’e bele proteje ema hotu husi risku fuma pasivu. Ami mós tau stiker bandu fuma iha kareta servisu no kontinua sensibiliza komunidade,” nia dehan.
Nia haktuir katak iha parte edukasaun, MS fó atensaun boot ba importánsia tratamentu preventivu ba família, tanba ne’e ema ne’ebé hela hamutuk ho pasiente TB, maski seidauk hatudu sintoma, presiza simu tratamentu preventivu atu evita moras ne’e mosu iha futuru.
“Barrera boot ida mak persepsaun katak ami saudável, tanba saida mak simu tratamentu. Maibé tratamentu preventivu ne’e importante atu prevene TB la bele dezenvolve,” nia hateten tan.
Diretór Lopes esplika katak TB bele kona ema hotu, la’ós de’it ema kiak, no katak fatór risku husi fuma kontribui besik 8% ba kazu TB iha nivel globál, tanba bele estraga pulmaun no hatún imunidade, nune’e fasilita infesaun TB.
Reprezentante Organizasaun Mundiál Saúde (OMS) iha Timor-Leste, Doutor Arvind Mathur, reforsa katak TB bele prevene no kura, maibé presiza mudansa komportamentu no partisipasaun komunidade.
“Ho esforsu ida-ne’e, governu no parseiru sira espera katak mudansa komportamentu hanesan para fuma, hadia kondisaun moris no aumenta konsiénsia kona-ba tratamentu preventivu bele kontribui ba reduzaun kazu TB iha Timor-Leste iha futuru,” dehan Reprezentante OMS TL Dr. Mathur.Nia hateten katak servisu saúde labele hein de’it pasiente mai iha fasilidade saúde, maibé tenke to’o ba uma-kain sira no komunidade atu halo edukasaun, deteta sedu no prevene transmisaun.








