Ministério Agrikultura Pecuaria Pesca no Floresta (MAPPF) liuhusi nia Diretór Jerál Agrikultura Kafé Plantas Indústria Martinho Laurentino Soares hateten, kada tinan produsaun kafé kontinua menus, tanba kafekultór sira la iha kapasidade finanseira hodi halo servisu ho diak.
“Kafé hanesan úniku produtu ne’ebé Timor-Leste esporta ba rai-liur, maibé ita-nia kafé kada tinan nia produsaun no produtividade menus bebeik, tanba menus jestaun ne’ebé di’ak no kafekultór sira mós la iha kapasidade finanseira atu bele halo servisu ho di’ak. Entaun liuhusi enkontru sira hanesan ne’e ita bele koalia ho parseiru sira ne’ebé iha iha osan hodi bele apoiu ita,” hatete Diretór Jerál Martinho iha Salaun Uma Adat MAPPF Comoro, Díli.
Nia hatutan, kafé hatama mós reseita maske la duun boot ba governu, maibé ba OJE tinan-tinan kafé mós kontribui, tanba ne’e mak ministériu hakarak hadia produsaun kafé nu’udar produtu ne’ebé úniku.
“To’o ohin loron Timor-Leste bele kontinua esporta kafé ba liur, tanba ne’e ita hein katak ho apoiu sira ne’ebé ita hetan husi parseiru sira, ba oin bele hadia produsaun kafé iha ita-nia rain,” nia afirma.
Iha fatin hanesan Project Manager CALIP Xisto Martins salienta, rezultadu ne’ebé iha katak, produsaun kafé kada tinan menus, tanba ne’e presiza hadia.
“Iha intervensaun projetu CALIP (Coffee and Agroforestry Livelihood Improvement Project) nian nu’udar pilotu ida ba aplika ou koko Planu Estratejiku Nasionál Dezenvolvimentu setór kafé tinan 2019 to 2030,” nia esplika.
Nia hatutan, ne’e hanesan pilotu ida ne’ebé implementa hodi haree ba ninia pontu importante sira ne’ebé tau iha planu nasionál nian, entaun iha output ka rezultadu tolu mak presiza antisipa.
“Primeiru oinsá bele hasa’e produtividade kafé ne’ebé ita kuda kahur ho aihoris florestal sira seluk. Segundu mak atu haree ba kualidade kafé nian, no ligasaun mós ba merkadu, ikus liu mak atu hareesetór parseiru dezenvolvimentu sira-nia partisipasaun ka envolvimentu iha liña koordenasaun no komunikasaun ba futuru atu nune’e ita bele halibur forsa sira hodi bele hadia ita-nia kualidade kafé,” dehan Xisto.
Nia informa, Projeitu CALIP durante ne’e halo uluk pilotu kona-ba reabilitasaun ka tesi kafé hun sira ne’ebé tuan ona, la produtivu ona tesi ka bolu ho naran poda hodi nune’e bele hetan fali sanak foun nune’e fó fali produsaun ida ne’ebé diak.”Atu hasa’e produsaun kafé la’ós de’it halo reabilitasaun, maibé CALIP mós iha planu halo pontus importante hanesan halo renovasaun indika liu ba área ne’ebé uluk sai ona plantasaun kafé, maibémuda fali nia funsaun ba kuda fali ai-horis sira seluk, entaun planu atu hasa’e produsaun kafé ida mak aumenta plantasaun kafé liuhusi renovasaun,” nia afirma.
