Koordenador organizasaun Rede Ba Rai (RBR), Roberto Aleixo da Cruz, hateten komunidade iha area rural barak mak ladun iha konesementu kona ba papel husi Sistema Nasional Cadastrais (SNC), tanba ne’e husu ba governu presiza sosializa.
Nia esplika, SNC mak hanesan programa foun governu nian hodi ba sukat komunidade nia rai iha baze, maibe barak mak konfuzaun, tanba knaar hanesan hala’o mos husi projetu Ita Nian Rai.
“Uluk projetu Ita Nia Rain ba sukat komunidade nia rai, agora mosu fali SNC kompania rai laran mak kaer, hodi kontinua sukat fali rai, ida ne’e mos nunka sosializa ba ita nia komunidade, entaun sira konfuzaun,” Koordenador RBR da Cruz hateten, iha Dili.
Nia hatutan, rai komunidade nian ne’ebe uluk ekipa husi Ita Nia Rain ba sukat ona, agora SNC ba sukat fila fali, enkuantu sira ne’e hetan ona sertifikadu ba rai.
“Uluk ita nia rain mai sukat ona, e agora SNC mos mai sukat tan fali, nia diferensia ne’e iha ne’ebe” nia kestiona.
Tanba ne’e, nia husu, ba governu liu husi ekipa SNC antes sukat komunidade sira nia rai, tenke sosializa uluk, atu nune’e komunidade bele iha konesementu.
Hatan ba kestaun ne’e Sekretariu Estadu Terras Propriedade (SETP), Jaime Lopes, esplika katak governu muda projetu Ita Nian Rai ba Sistema Nasional Cadastrais, tanba projetu dahuluk ne’e dadus ladun kompletu.
“Ita Nian Rai ba sukat deit mak rai, uma ne’e sira la sukat ida, lolos uma mos tenke kalkula nia valor hotu,” SE Lopes hateten.
Tanba ne’e, nia dehan, ekipa SNC komesa avalia fila fali rai ne’e nia kustu no uma nia valor tantu uma privadu, uma estadu, rai estadu no rai privadu, hodi nune’e estadu bele iha dadus kompletu.
Uluk, nia hateten, Ita Nian Rain sukat rai uza sistema google deit hodi determina rai ne’e nia luan, e lolos ida ne’e ladun diak, tanba rai nia luan iha google ho iha terenu la hanesan.
“Google ne’e la diak, tanba dala ruma sinku metrus iha terenu, iha google ne’e bele des sentimus deit,” nia hateten.
Maibe iha SNC, nia dehan, governu komesa uza aviaun hodi foti fotografia no uza geogemetiku ne’e hanesan luan rai ne’e sertu no mundu bele asesu.
Enkuantu SNC konsege ona sukat komunidade nian rain hamutuk 70 parselas, maibe la inklui rai ne’ebe uluk Ita Nian Rai sukat ona.
Konaba sosializasaun ba komunidade, nia dehan, governu sei esforsu hodi bele habelar liu tan informasaun ne’e ba komunidade sira.
