Labarik balun husi vitima violensia seksual ne’ebe komete husi military Indonezia (invasaun mai Timor-Leste 1975) to’o agora seidauk hetan sertidaun RDTL e tuir Diretor Ezekutivu Asosiasaun HAK, Rogerio Vicente Viegas katak ne’e diskriminasaun bo’ot ba sira.
Nia dehan, durante Militar Indonezia invade Timor-Leste, feto Timor barak mak military sira obriga atu sai sira nia fen (violensia seksual) no ikus mai sira iha oan e oan sira ne’e mak dadaun ne’e difisil tebes atu asesu ba sertidaun RDTL.
“Ita labele diskrimina fali ita nia inan feto sira ne’ebe uluk hetan oan husi military sira, tanba ne’e konsekuensia funu,ami preokupa tanba ita nia lei ne’e rasik la fasilita vitima sira ne’e atu hetan asesu ba dokumentus offisial sira,” preokupa Diretor Ezekutivu Asosiasaun HAK, Rogerio Vicente Viegas, foin lalais, iha Farol, Dili.
Nia hatutan, dokumentus ofisial sira ne’e mak hanesan Kartaun Eleitoral, Sertidaun RDTL, Pasaporte no Bulletin Identidade (BI), e sira labele asesu ba dokumentus sira ne’e tanba sira laiha sertidaun batismu no sertidaun kazamentu inan aman nian.
Nia mos rekomenda ba Konselhu Ministru atu dezenvolve politika ida hodi responde ba preokupasaun sira ne’e ou kria fali dekretu lei ida ne’ebe koalia kona ba registu sivil ninian hodi rekonese situasaun sira hanesan ne’e.
“Tanba ida ne’e akontese la’os vitima sira nia hakarak maibe kondisoens mak obriga,” tenik Diretor HAK ne’e.
Nia hatutan, HAK sei nafatin halo advokasia ba parte governu liu –liu Ministerio Justisa atu hare ba asuntu ida ne’e nune’e sira mos bele hetan sira nia direitu hanesan mos sidadaun seluk tanba kestaun ne’e sai prekupasaun bo’ot husi vitima sira durante ne’e.
Hatan ba kestaun ne’e Diretor Nasional Registo Sivil Distritu Dili, Vitor da Costa Neto katak, maske dokumentus hirak iha leten (sertidaun batismu, kartaun eleitoral aplikante sira nia rasik, kartaun eleitoral inan aman nian inklui sertidaun kazamentu inan aman nian) hanesan kriteriu ida atu hetan dokumentus ofisial maibe sei esepsaun ida.
“Ema hotu nia kondisoens moris la hanesan, tanba ne’e ba sira ne’ebe oan husi military sira ne’ebe uluk mai invade Timor –Leste inklui mos sira ne’ebe aman laiha responsabilidade, sei iha deklarasaun ida ne’ebe aplikantes sira prense inan ka aman nia identidade atu produs sira nia sertidaun RDTL,” dehan Diretor Neto.
Diretor Neto informa, sira sei ejiji ba ema sira ne’e atu aneksa sertidaun kazamentu ba inan aman ne’ebe seidauk kaben no nia aman ba tiha ona, maibe iha deklarasaun ida ba aman sira ne’ebe aplikantes ne’e sei prense atu reprezenta inan ka aman nia identidade hodi bele pasa fali ba iha livru de asentu.
Maibe nia dehan, sira fo atendimentu ba sidadun bazeia ba aplikantes sira nia sertidaun batismu, se tau duni sira nia aman nia naran iha obrigasaun atu tau mos nia aman nia naran iha sertidaun RDTL maske nia aman laiha responsabilidade ba nia.
