Tinan-tinan rai hotu inklui mos Timor-Leste selebra loron labarik maibe iha realidade labarik iha teritorion nasional barak mak la asesu ba edukasaun tamba fatores ekonomia fraku no falta protesaun di’ak ba sira nia direitus.
Tuir Mateus (apelido ba fo sai) nu’udar labarik ne’ebe la iha asesu ba edukasaun, hateten katak desde tinan 2000 to’o agora nia abandonadu nia edukasaun tanba deit fator ekonomia fraku. Nia haktuir katak nia nia inan ho aman sira ladun hare’e ba nia futuru edukasaun tanba hare’e ba fatores ekonomia uma laran nian la to’o tanba sira moris hosi agrikultura no redimentu ba uma laran minimu.
Nune’e mos nia hatutan katak nia sente triste tebes wainhira hare’e nia kolega sira ho otas ho nia hanesan bele ba eskola, maibe nia labele ba eskola tanba de’it ossan la to’o no obriga nia abandona nia eskola.
“Wainhira hau hare’e hau nia kolega sira ne’ebe eskola hau sente triste, no hau foti dalan ida ne’ebe bele hamenus hau nia triste, no hau foti dalan ida ne’ebe la eskola ho lian triste,” hateten labarik Mateus.
Iha parte seluk Jaime Ximenes hanesan komunidade sente triste wainhira hare’e ba labarik sira ne’ebe laiha asesu ba edukasaun maibe nia fo responsabilidade ne’e hanesan kulpa husi inan aman ne’ebe la tau matan ba sira nia oan.
“Tanba wainhira iha familia ida iha oan barak ne’e sei difikulta atu haruka oan sira ba eskola, ho redimentu ne’ebe minimu.”
Nia haktuir katak dalan ne’ebe mak inan aman sira uza atu koko resolve situasaun ekonomia fraku iha uma laran mak haruka oan feto sira atu aprende soru tais, no servisu seluk tan, hodi bele hetan netik redimentu. Oan mane sira haruka atu ajuda aman sira hodi halo to’os ka halai natar hodi bele sustenta sira nia familia.
“Hau husu ba governu atu toma atensaun ba asuntu ne’e tanba labarik mak sai hanesan futuru ba rai ida ne’e,” hateten komunidade Ximenes.
Jaime mos sujere ba governu atu loke mos treinamentu ne’ebe bele kapasita mos labarik sira ne’ebe laiha asesu ba edukasaun, nune’e sira bele aprende netik buat ruma hosi bele hatutan sira nia moris.
