Iha Timor-Leste ohin loron, labarik 127.653 ho idade tinan 15 mai kraik envolve servisu ema boot nian no ida ne’e konstitui violasaun ba sira nia direitu nudar labarik.
Relatorio ida publika hosi Ajensia Internasional UNICEF hateten katak pursentu 13 ka 127.653 labarik iha Timor-Leste hetan nia direitu viola tanba tuir Konvensaun Direitu Labarik nian, ne’ebe Timor-Leste ratifika ona iha fulan Abril 2003, ema sira ne’ebe tama kategoria minoridade tenke estuda no labele hala’o servisu hanesan boot hanesan fase kareta, hili foer, fa’an sasan, no aktividades ekonomika seluk tan.
Tuir Kodigu Penal iha vigor iha Timor-Leste labarik minoridade mak sira ne’ebe tinan 14 ba kraik.
Haree ba kondisaun real oras ne’e iha rai laran, liu liu iha Kapital Dili, Komisaria Diretu ba Labarik, Adalgisa Ximenes, hateten katak ema sira ne’ebe haruka labarik hala’o servisu ho idade ki’ik ne’e komete violasaun ba labarik hira ne’e nia direitu.
“Hahalok ne’e bele impaktu ka efeitu ba labarik nia dezenvolvimentu iha aspeitu psikolojia, fiziku no seluk tan,” hateten Komisaria Ximenes, iha Ministeriu Justisa, Kaikoli, Dili, foin lalais.
Komisaria ne’e rekomenda ba governu atu apova Lei kona-ba Kodigu Traballu ho lais tanba iha Lei ne’e mos sei defini servisu saida mak labarik sira bele halo.
Entretantu Deputada Getrudes Moniz, Membru Komisaun F, Parlamentu Nasional, hateten katak assuntu servisu ho minoridade ne’e viola labarik sira nia diretune’e duni, inan-aman sira tenke iha responsabilidade moral hodi la permite oan sira atu servisu.
Tuir Deputada Moniz violasaun kontra direitu labarik barak akontese nafatin iha Timor-Leste tanba Estadu forma ona Komisaun bar-barak, hodi kontrola situsaun ne’e, maibe sira nia servisu impotente ka la iha kbiit.
“Ita iha Komisaun barak, maibe sira la iha programa ruma atu haree ba direitu labarik sira nian, tanba ne’e laiha mudansa signifikativu,” tenik Deputada Moniz.
Maibe familia sira justifika haruka sira nia ona tinan minoridade ba servisu hanesan ema bo’ot tanba kondisaun real iha rai laran liu liu tanba kondisaun ekonomia familia laran la favoravel.
Veronica Moniz, komunidade hela iha Bairo-Pite, Dili, hateten, labarik servisu atu sustenta sira nia uma laran, tanba inan-aman laiha rendimentu sufisienti hodi haree sira nia eskola.
“Ha’u nu’udar inan ida, husu ba governu kria kampu ba ami, atu nune’e, ami bele sustenta ami nia oan sira nia eskola,” hateten nia.
Hanesan mos Fredy (apelido la fo sai), labarik minoridade ne’ebe mak hala’o servisu fase kareta iha area Kaikoli hateten katak servisu ne’ebe mak nia hala’o atu sustenta nia eskola inklui mos ho hahan.
