Tuir Chairperson of Asian Federation Against Involuntary Disappearence (AFAD), Mugianto katak kazu fenoma ema lakon aas liu mak iha Asia liu-liu iha Indonezia no Timor-leste (TL) kompara ho nasaun sira seluk iha mundu tuir relatoriu Organizaun Nasoens Unidas (ONU)nian iha 2005-2006.
Ativista husi Indonezia ne’e hateten, kazu ema lakon (penghilangan orang secara paksa) iha Timor-leste akontese maka’as iha tinan 1974 to’o 1999 iha ne’ebe military Indonezia halo invazaun mai TL.
“E to’o agora ita seidauk hatene ema hirak ne’ebe lakon ne’e sira nia paradeiru, tanba ne’e governu Timor-leste no governu Indonezia tenke luta maka’as atu oinsa mak sira ne’ebe komete iha krimi ne’e bele responsabiliza,”hateten ativista Mugianto, semana kotuk iha nia palestra bainhira partisipa iha Asembleia Jeral FONGTIL, iha Merkadu Lama, Kaikoli,Dili.
Tuir nia, nasaun ne’ebe ratifika ona Konvensaun ba Ema Lakon ho Obriga (Konvensi Anti Penghilangan Paksa) nian hamutuk 27 no iha Asia iha nasaun rua mak ratifika konvensaun ne’e mak Japaun no Kazakstan.
“Afinal Japaun laiha ema lakon, maibe sira ratifika konvensaun ne’e tanba uluk ema Japaun barak mak ema Korea Norte na’ok no oho sira,” esplika membru Ikatan Keluarga Orang Hilang di Indonezia (IKOHI) Jakarta ne’e.
“Hau hanoin Konvensaun ida ne’e relevante tebes ho situasaun iha Timor-leste,relasiona ho fenomena ema lakon ho obriga liu-liu iha 1974-1999 timor oan barak mak lakon tanba hahalok military Indonezia ne’ebe halo invazaun mai Timor-leste,”nia dehan.
Iha 2009, delegasaun husi nasaun sira ne’ebe sai membru AFAD hanesan,Pillipina,India, Pakistan, Thailand, Srilanka no Indonezia mai iha Dili hamutuk ho kolega sira husi HAK iha TL, hasouru malu ho Prezidente Ramos Horta, aprezenta konvensaun ne’e e iha momentu ne’eba prezidente rasik konkorda hodi dehan “ Konvensaun ne’e importante no iha tempu badak Timor-leste sei ratifika konvensaun ne’e, maibe to’o agora seidauk ratifika,”nia katak.
Iha Indonezia rasik ratifika konvensaun ne’e iha Setembru 2010, maske seidauk asina maibe “ami sei esforsu atu oinsa mak governu Indonezia bele asina konvensaun ne’e no espera katak Timor-leste mos bele ratifika konvensaun ne’e,”nia esperansa.
Entertantu Albina Freitas, nudar familia vitima husi Distritu Lospalos preokupa tebes ho politika governu nian ne’ebe to’o agora seidauk ratifika konvensaun ema lakon nian.
“Ha’u hanoin importante tebes ita nia governu ratifika konvensaun ida ne’e tanba sei fo benefisiu ba ita liu-liu ba familia vitima sira, se la’e ita labele halo buat ida ba ita nia ema ne’ebe lakon iha 1974 mai to’o iha 1999,” nia sujere.
Albina lakon nia maun Fernando Freitas iha 1979, ne’ebe diskunfia lori husi military Indonezia ho rasaun atu ba eskola iha Indonezia maibe to’o agora parte familia seidauk hatene nia maun nian paradeiru e familia konsidera mate ona.
“Ita ukun aan tinan 10 ona maibe to’o agora ami familia lahatene, entaun ami konsiderania mate ona,”nia dehan.
Tanba ne’e nia parte husu ba governu liu-liu ba ativista sira atu labele ejiste impunidade iha TL, ativista sira tenke luta maka’as nune’e estadu bele tau konsidera asuntu ne’e.
“Maske ita lahetan sira nia isin lolon tomak maibe pelumenus ita hatene katak sira ne’e mate ona ho nune’e hanesan familia ami bele halo tuir ita nia tradisaun,”nia husu.
Enkuantu reprezenta husi Study Farming Group, Laka, hateten maske Indonezia ratifika ona konvensaun ema lakon ne’e, maibe nia parte duvida atu prosesa autor sira ne’e tanba autr sira ne’e mesak eis jeneral hotu.
Hatan ba kestaun ne’e, Mugianto katak “Indonezia sei halo buat ne’ebe hanesan ho Timor leste halo katak hamutuk ita husu responsabilidade ba jeneral sira hanesan jeneral Wiranto, Prabowo no seluk tan,”nia dehan.
Historia badak kona-ba Konvensaun Ema Lakon (sejarah singkat)
Konvensaun Ema Lakon (Konvensi Anti Penghilangan Paksa) ne’e rasik nudar rezultadu husi luta naruk ne’ebe hala’o husi familia sira ne’ebe sira nia ema lakon, liu-liu iha Amerika Latin iha fin de 1970 –an iha ne’ebe iha nasaun hanesan Argentina, Brazil no Chile, hetan ditadura maka’as husi rezim-rezim military iha ne’ebe fenomena ema lakon maka’as liu.
Organizasun Las Padres Plasa de Maiu husi Argentina ne’ebe luta ba kazu ema lakon, konsidera kazu ema lakon presiza hetan atensaun husi mundu internasional no iha 1980, Nasoens Unidas kria ekipa servisu ida ba kazu ema lakon ne’ebe eziste to’o agora maibe ho nia mandate umanitaria.
Enkuantu iha 1992, ONU hasai tan deklarasaun ida anti penghilangan paksa, maibe tuir familia vitima, organizaun internasional no komunidade internaisonal sente la satisfas no ladun sufsiente tanba familia vitima hakarak instrument ida ne’ebe legal tuir lei no sira kontinua luta e iha 2002, ONU liu husi Komisaun Direitus Humanus kria ekipa servisu ida hodi haloos instrumentu internasional ida atu kombate kazu ema lakon ho obriga no iha Dezembru 2006, instrument ne’e aprova no asina husi Konsellu Nasoens Unidas nian no vigor to’o agora.
E konserteza bazea ba instrument internasional ONU nian ida ne’e bele proteze no redus numeru kazu ema lakon liha mundu.
