
Ministériu Agrikultura, Peskas no Florestas (MAPPF) parseria ho Governu Australia, liuhusi Programa Inovasaun Agrikultura ba Komunidade (Al-Com, sigla inglés) halo ona peskiza sientífika kona-ba utilizasaun hare kulit nu’udar adubu orgániku, ho objetivu atu reforsa produtividade agrikola no promove agrikultura sustentável iha Timor-Leste.
Ministru ba MAPPF, Marcos da Cruz hateten, estudu ne’e hala’o tanba MAPPF konsidera katak hare kulit bele transforma ba adubu natural ne’ebé fó nutrisaun boot ba rai, no uza adubu orgániku bele ajuda mós reduz impaktu ambiente, halo rai nutrisaun di’ak nomós ba agrikultór sira atu hamenos depende ba adubu sintétiku ne’ebé importa husi liur.
“Hakarak haree fila fali rezultadu peskiza sira ne’ebé Al-Com halo iha faze daruak nian, liuliu kona-ba sunu hare kulit sai fali hare-latun hanesan adubu orgániku, ne’ebé bele dezenvolve agrikultura, hare kulit mak material ne’ebé iha valor boot. Estudu ida-ne’e sei ajuda agrikultór sira hatene di’ak kona-ba seguransa ba uzu iha plantasaun, nomós impaktu ba rai, tanba ita presiza mós prevene degradasaun rai,” Ministro Marcos da Cruz hateten iha salaun Timor Lodge iha Komoro, Díli.
Nia hateten, hare kulit kontein nutriente hanesan nitrogeniu, fosfóru no potásiu, ne’ebé importante tebes ba ai-horis sira no peskiza ida-ne’e la’ós envolve de’it Al-Com no ministériu, maibé mós agrikultór sira atu kompreende kona-ba dezenvolve adubu orgániku husi hare kulit.
“Ita dezenvolve setór agrikultura ho adubu orgániku ho kualidade di’ak bele kompete ho produtu sira husi nasaun seluk, liuliu tanba ita atu adere ba ASEAN, sei iha esportasaun ai-han barak no atu kompete ne’e tenke iha kualidade ne’ebé di’ak”, ministru esplika.
Iha fatin hanesan, Robert William, Koordenadór Al-Com, hateten atividade peskiza ne’ebé sira halo ne’e kona-ba adubu hare kulit sira mós halo peskiza ba kona-ba produsaun ai-kameli, nomós konsensializa agrikultór sira kona-ba nesesáriu atu garante kualidade produtu agríkola.
“Daudaun Al-Com halo hela peskiza ida kona-ba adubu foun ida ne’ebé fó naran hare-latun, ne’ebe uza hare kulit sunu halo mutuk no transforma fali ba adubu orgániku hodi bele fó nutrisaun di’ak ba produtu ne’ebé agrikultór sira kuda,” nia dehan.
Nia hateten, adubu referidu di’ak tanba mai husi hare kulit ne’ebé ema hanoin laiha funsaun, maibé bele transforma sai fali adubu orgániku, ne’ebé fó fali benefísiu ba ortikultura.
“Ita sunu hare kulit ne’e labele sai to’o akudesan, ida-ne’e sala, maibe sunu halo metan deit ahi han deit nia sorin, ne’e mak loos. Durante ne’e komunidade sira sunu estraga de’it hare kulit sira ne’e, maibe ikus bainhira AI-COM halo ona peskiza ba hare kulit ne’e, no transfoma ba adubu komunidade balun komesa ona komprende no halo tuir ona,” nia esplika.Nia informa, programa peskiza refere hetan finansiamentu husi Australian Center for International Agricultural Research (ACIAR), no implementa husi Universidade Western Australia (UWA) ho parseria ho Diresaun Nasionál Peskiza no Estatístika (DNPE) no Diresaun-Jerál Floresta iha MAPPF.








