Prezidente Institutu Nasionál Kombate HIV/SIDA, Daniel Marçal hateten estratéjia global ba prevensaun HIV-SIDA mak abordajen Abstinence, Be faithful no Condom (ABC). Maibé ba Timor-Leste, presiza diskute ho parte Igreja atu iha konsensu kona-ba aprosimasaun no informasaun ne’ebé bele hato’o ba komunidade relasiona ho prevensaun ba moras HIV-SIDA.

Nia konsiente dadus hatudu transmisaun HIV husi ema ida ba ema ida seluk iha Timor-Leste, maioria liuhusi relasaun seksuál kompara ho fonte transmisaun seluk hanesan liuhusi daun, transfusaun ran no inan ba oan.
“Buat ne’e sériu oituan, ne’ebé ita tenke ko’alia ho parte Igreja atu rona sira-nia hakarak oinsa. Ha’u dehan problema condom la’ós kestaun ne’ebé importante, maibé ita presiza ko’alia ba ema hotu hodi komprende,tanba sa mak tenke uza condom,” nia hateten hafoin simu tomada-posse iha Palácio do Governo, Díli.
Nia hateten Timor-Leste nasaun ne’ebé ki’ik ho populasaun millaun 1,3 de’it, ho númeru kazu HIV-SIDA ne’ebé atinji ona 2,000 tenke sai preokupasaun nasionál, tanba ne’e presiza envolvimentu ema hotu nian atu hapara transmisaun foun iha rai-laran.
“Importante tebes ha’u konvida media sira-nia kontribuisaun, ita bele halo meiu hotu hato’o informasaun kona-ba moras ne’e no nia transmisaun. Nune’e ita hatun mós stigma no diskriminasaun ba ita-nia ema sira moris ho HIV atu sira iha asesu livre mós hanesan ema seluk, ne’e mak importante,” nia hatutan.
Nia rekoñese ema moris ho HIV barak mak seidauk asesu ba tratamentu antiretroviral no ema barak sei sente tauk no moe atu halo teste, tanba sei menus informasaun kona-ba transmisaun moras no tratamentu.
Nia fiar ho ema hotu nia kontribuisaun hodi habelar informasaun kona-ba transmisaun no tratamentu ba moras ne’e, mak loron ruma sei bele redús transmisaun foun no ema sira ne’ebé moris ho HIV sei sente livre halo tratamentu.
Nia informa governu kria ona sentru tratamentu iha hospital nasionál, hospital referal no klinika sira balun atu fo tratamentu ba ema sira ne’ebé moris ona ho HIV. No asegura disponibilidade reajente iha fasilidade saúde sira atu sidadaun sira ne’ebé hakarak teste bele halo teste hodi hatene sira nai kondisaun saúde.
Entretantu, Prezidente Insitutu Nasionál Kombate HIV/SIDA sesante, Antanasio de Jesus hateten institusaun ne’e tenke iha estratéjia nasionál rasik atu servisu sira-ne’e integradu no foku.
“Ami dezenvolve tiha ona planu estratéjia ida no agora dadaun iha ona gabinete Vise-Primeiru Ministru nian hein hetan aprovasaun. Entaun estratéjia ne’e mak implementa duni tinan lima oin mai instituisaun ne’e sei forte liutan no ema hotu sei iha koñesementu di’ak,” nia hateten.
Iha parte seluk, Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Sosiál no Dezenvolvimentu Rural, Mariano Assanami Sabino Lopes husu institusaun ne’e atu servisu hamutuk ho Ministeriu Saúde, Ministeriu Edukasaun no parseru sira atu reforsa programa edukasaun no sensibilizasaun ba komunidade kona-ba moras HIV-SIDA no prevensaun.
“Tenke hahú ona edukasaun ba labarik sira kona-ba moras ne’e oinsa da’et atu sira hatene. Ema hotu-hotu iha risku ba moras ne’e, entau ema tenke hatene liuhusi edukasaun no informasaun mak sira hatene,” nia hateten.
Nia hateten importante mós mellora servisu tratamentu ba ema sira ne’ebé moris ona ho HIV-SIDA atu sira bele iha asesu ba tratamentu.






