Ministerio da Saude (MdS) liu husi Diresaun Nasional Saude Publiku, hahu fo formasaun ba professional saude sira kona ba manajementu kliniku ba kazu dengue no hala’o asaun kontrolu vector (susuk), halo distribuisaun abate no fomigasaun ba iha area risku sira atu evita transmisaun moras ne’e iha komunidade.
Diretor Nasional Saude Publiku, Pedro Canisio hateten oras ne’e dadaun sira halo hela kordenasaun ho instituisaun relevante sira atu hahu halo asaun kontrolu vector, liu –liu mantein ambiente ne’ebe moos, labele fo espasu ba susuk halo knu’uk no halo sensibiizasaun ba komunidade sira kona ba kona ba prevensaun no sintomas moras dengue nian hodi labele demora bainhira iha kazu ruma mosu iha sosiedade.
Nai dehan, Timor –Leste sai hanesan nasaun endemic ba moras dengue tanba kada tinan sempre akontese surtu ida ne’e tanba ne’e esforsu sira ne’e tenke hahu agora antes udan monu rai.
“Informasaun sira ne’e ita fo hanoin ba komunidade sira atu halo limpeza, liu –liu bee nalihun sira, roupa sira ne’ebe tara iha uma laran tenke aruma ho didiak atu susuk labele halo knu’uk no husu sira atu lalais ba fasilidade saude bainhira ema ruma mosu sintomas isin manas, bee doko maka’as no ran sai husi inus,” nia hateten bainhira partisipa iha formasaun kona ba jestaun kazu dengue ba pesoal saude no jestor ambiental sira husi munisipios iha Timor –Plaza, Dili.
Nia dehan, promosaun sira ne’e sira hahu halo ona liu husi orgaun komunikasaun social sira (media imprime no elektronika sira) iha rai laran no sei tama sai mos eskola sira atu fahe informasaun ba estudante sira tanba kazu barak afeita ba labarik sira.
Nia hateten, agora dadaun area ne’ebe risku sira hahu halo ona fomigasaun atu hamate susuk nia tolun antes susuk iha abilidade atu transmite fali moras ne’e ba ema seluk.
Tuir dadus ne’ebe iha, hatudu katak iha tinan 2018 ne’e (Janeiro to’o mai agora) registu ona kazu dengue hamutuk 500 no nain rua mak mate ona.
Nia informa, husi kazu ne’e barak liu registu iha Munisipio Dili, Liquisa no munisipio seluk tanba kauza husi jestaun ambiente ne’ebe la moos, fo oportunidade ba vector dezenvolve aan no transmite virus husi ema ida ba ema seluk.
Iha parte seluk, Reprezentante Organizasaun Mundial Saude (OMS) dotor Rajesh Pandav hateten dadus estimasaun OMS nian hatudu metade husi populasaun mundu agora iha risku ba dengue. Ne’e signifika, kada ema nain rua mak iha ona risku.
Nia dehan, moras dengue afeita barak liu iha nasaun sira ne’ebe tropical no sub-tropikal hanesan mos Timor –Leste nasaun ne’ebe kondisaun klima tropiku.
Nia dehan, dadus epidemologia Ministerio da Saude nian hatudu kazu dengue tinan ida ne’e sa’e kompara ho tinan kotuk redus no mortalidade mos ki’ik tanba esforsu no servisu maka’as ne’ebe professional saude (mediku, enfermeiru sira) halo, maibe la signfika sosiedade Timor–Leste seguru ona husi virus dengue.
“Laiha tratamentu ne’ebe espesifiku ba dengue, entaun formasaun sira ne’e importante tebes atu ita nafatin aumenta konesementu ba jestaun kazu dengue nian, tanba bainhira ita iha jestaun kazu ne’ebe diak sei fo rezultado ne’ebe diak liu tan,” nia hateten.
Nia hateten, jestaun kazu, katak oinsa halo deteksaun sedu iha tempu ne’ebe los no kuidadu mediku ne’ebe propriu.
Nia hatutan, iha ona vasina dengue ne’ebe introdus ona iha tinan 2015, ne’ebe agora dadaun uza ona iha nasaun 20 depois WHO fo sai nia sujestaun iha tinan 2016, maibe benefisiu vasina ne’e sei iha hela prosesu evaluasaun atu bele utiliza iha fatin barak liu tan.
Nia dehan, vasina ida ne’e rekomenda deit ba iha ema ho idade 9 to’o 45, maibe WHO nafatin rekomenda ba individu hotu atu buka kuidadu mediku lalais bainhira detekta sintomas dengue nian balun.
Nia informa, metodu prinsipal atu kontrolu no prevene transmisaun virus dengue mak kombate susuk liu husi asaun oi-oin importante tenke asegura susuk labele hetan fatin atu moris.
Nia hateten, OMS nafatin suporta nasaun sira intermus tekniku no kapasitasaun sira ba professional saude sira kona ba jestaun ba kazu dengue.
Númeru ikus ne’ebé OMS públika, indika katak moras dengue agora endemíku, kuaze iha nasaun 128 ne’ebé afeta ema kuaze besik biliaun 3.9. Númeru atuál ba kazu dengue ladun iha notifikasaun no kazu barak mak klasifikadu sala. Estimasaun seluk foin lalais ne’e indika katak kada tinan iha infesaun dengue miliaun atus tolu sia nulu (390 million) globalmente.
