Komunidade postu administrativu Balibo, munisipio Bobonaru balun agora dadaun infrenta hela problema menus aihan, tanba bailoron naruk ne’ebe akontese iha tinan ida ne’e implika ba iha produsaun, liu –liu modo no aifuan sira.
Komunidade Carlota Maia, hateten tinan ida (2016) ne’e sira menus aihan inklui fos, modo no aifuan sira seluk tanba udan been laiha.
Nia dehan, sira halo to’os no kuda duni aihoris balun inklui modo, maibe maioria mate, iha balun deit moris nune’e sira fa’an fali iha merkadu hodi sosa fali fos.
“Iha ne’e fo’os ami sosa deit, tanba udan been laiha entaun ami labele halo natar,” nia hateten iha nia hela fatin Balibo.
Nia hateten, fos ne’ebe sira sosa ho kilograma 30 kada karon ida $25 no 25kg ne’e $15 maibe ho membru familia ne’ebe barak fo’os sira ne’e han la to’o fulan.
Alende ne’e, nia dehan bee moos sai mos problema ba sira tanba tinan ida resin ona sira la asesu ba bee moos.
Nia dehan, kanalizasaun bee liu –liu tornera ne’ebe governu no parseirus dezenvolvimentu sira dada ne’e iha, maibe bee laiha entaun sira tenke ba ke’e bee matan iha mota ninin, kuru hodi konsumu lor-loron.
Entretantu komunidade Anita Gama, hateten mudansa klimatika ne’ebe akontese fo impaktu tebes ba sira nia vida moris lor-loron,liu-liu ba produsaun aihan menus.
Nia dehan, lor- loron sira tenke ajuda sira nia la’en fera ai no hili fatuk iha mota laran fa’an hodi hetan osan depois sosa hahan lor-loron nian ba familia.
“Dala ruma loron ida, ami hetan $15 entaun osan balun ami sosa fali hahan hanesan fos, modo iha merkadu hodi han no balun halo lia,” nia hateten.
Nia dehan, aihan ne’ebe sira konsumu lor-loron mak etu, batar (produsaun tinan kotuk nian) ne’ebe sira rai hanesan fini, sira labele kuda tanba udan been laiha, entaun han tiha deit.
Nia hateten, ho asistensia husi organizasaun lokal Hamutuk Ita Ajuda Malu (HIAM) Health sira kuda ona marungi hodi han, marungi lapresiza bee barak no iha valor nutrisaun ne’ebe aas ba saude.
Iha parte seluk Diretora HIAM Health, Rosaria Martins da Cruz hateten problema bo’ot ne’ebe komunidade sira iha area rural infrenta iha tinan ida ne’e mak insufisiente aihan kauza husi mudansa klimatika.
“Hamlaha, hau hanoin la’e maibe insufsiente hahan hanesan hahan la to’o, menus, ida ne’e akontese tanba ita haree kuantidade membru familia ne’ebe barak kada uma kain ida oan nain 7 ba leten,” nia hateten.
Nia mos hatutan, ho mudansa klimatiku ne’ebe mosu fo implikasaun ba iha produsaun menus, bele kontribui ba iha taxa malnutrisaun aas, tanba komunidade han aihan ne’ebe la balansu.
Tuir matadalan saude, loron ida ema ida (minimu) han dala tolu kompostu husi matabixu, han meudia no han kalan nian inklui konsumu aihan ne’ebe balansu.
Aihan balansu mak hanesan aihan fo forsa, protesaun no haburas inklui aihan etu, batar, koto, fore,aifuan no modo. Maibe realidade ema balun loron ida han dala rua deit no han hahan ne’ebe la balansu hanesan batar no etu laiha aihan seluk.
Nia hateten, ba futuru governu tenke hanoin atu halo kolekta ba udan been, nune’e mosu klima bailoron naruk, bele distribui fali ba komunidade atu uza hodi kuda modo no hemu.
HIAM Health servisu maka’as hodi hasa’e konesementu komunidade nian kona ba nutrisaun no promove to’os uma hun hodi enkoraja familia sira kuda aihoris ne’ebe iha valor nutrisaun.
