
Suku Bahamori, Postu Administrativu Venilale, iha Munisipiu Baucau hetan deklarasaun kategoria ALFA (Área La soe Foer boot Arbiru) iha 15 Janeiru 2015.

“Hau hakarak fo parabens ba komunidade sira pertense ba suku Bahamori tanba esforsu maka’as atu hodi halo sira nia suku moris iha ambiente ne’ebé saudavel. Hau nia esperansa mak komunidade iha suku Bahamori nafatin mantein sira nia estatutu ALFA ne’e,” hateten Ministério da Saúde nia Diretór Nasionál Saúde Públika Carlito Correia Freitas.
Deklarasaun kategoria ALFA parte hosi implementasaun PAKSI (Planu Aksaun Komunidade Saneamentu no Ijiene) ne’ebe lidera hosi Ministeriu da Saude (MdS) ho parseria ho Programa BESIK (Bee Saneamentu no Ijiene iha Komunidade) ho fundus hosi Governu Australia, ho objetivu atu mentaliza komunidade, liu-liu iha area rural, atu labele soe foer boot arbiru no nune’e komunidade sira bele moris iha ambiente ijieniku ho livre hosi moras.
“Ministériu Saúde liu husi V Governo Constitucional nia polítika no prioridade ida mak haree ba iha saneamentu báziku. Iha relatóriu kona-ba saneamentu hatete katak Timor-Leste nia kobertura ba saneamentu sei ki’ik tebes-tebes. Iha área urbana foin mak atinji 35%, no iha áreas rurais foin mak atinji 25%,” haktuir Diretór Freitas.
Atu selebra hetan estatutu ALFA no susesu iha implementasaun programa PAKSI, Ministériu Saúde halo verifikasaun atu determina katak uma kain hotu-hotu iha no uza sentina. Wainhira verifikasaun ne’ebe hatudu rezultadu pozitivu MdS fo sertifikadu atu komprova katak aldeia hotu iha suku ida nia laran hetan ona estatutu ALFA.
Hamutuk ho sertifikadu ALFA ba Suku Bahamori MdS fo mos prémiu ba suku Bahamori no aldeias 6 iha suku laran – Cumo Oli, Neoho’o, Caimali Ho’o, Lia Oli, Lacouma – ne’ebe hetan hotu estatutu kategoria ALFA. Suku Bahamori ho populasaun total ema nain 2,522 no uma kain 519.
Iha fatin hanesan Asesór Saúde Ambientál husi BESIK Setyo Edi hateten katak PAKSI foka kona-ba muda hahalok no atitude kona ba saneamentu no ijiene iha komunidade no katak Suku Bahamori konsege realiza duni objetivu ne’e.
“PAKSI la ko’alia de’it kona-ba iha infraestrutura sintina, maibé kona mós ba hahalok komunidade nian. Se ohin suku Bahamori deklara ALFA, ne’e la’ós tan de’it uma kain hotu-hotu iha sentina, maibe signifika hotu katak ema hotu-hotu hatene uza sentina no mos fase liman ho sabaun depoiz de soe foer boot,” hatete Advisor BESIK Edi. “Suku Bahamori prienxe duni kriteria ne’e no sai nudar ezemplu di’ak ida ba suku hotu-hotu iha Timor-Leste.”
PAKSI ne’e implementa hosi Ministeriu Saude suporta husi programa BESIK ho fundus hosi Governu Australia no hahú implementa iha Timor-Leste iha tinan 2012. Implementasaun inisiativa PAKSI hahú iha munisipiu 3 hanesan Baucau, Liquiça, no Bobonaro. Total Aldeia ne’ebé hetan ona status ALFA hamutuk 15 — Aldeia 2 iha Munisipiu Bobonaro, Aldeia 3 iha Munisipiu Liquiça, no Aldeia 10 iha Munisipiu Baucau.
Deklarasaun ALFA ikus hala’o iha loron 6 Fevereiru 2015 iha Munisipiu Bobonaro, Postu Administrativu Maliana, Suku Raifun, Aldeia Raifun Foho no Aldeia Nuntana.








