Vise Prezidenti Parlamentu Nasional Aderito Hugo hateten hakarak ka la kohi Timor-Leste tenki tama ba membru ASEAN atu nune’e bele hetan benefisiu iha area komersiu ninian.
“Ita la tama ita sei ijoladu,ita hatama ona ita nia rekerimentu ofisial iha 2011 atu sai membru ASEAN ninian,”dehan Hugo iha Hotel Ramelau (13/02/204).
Vise Prezidenti PN ne’e dehan Ita agora nudar nasaun ida ita tama ona klasifikasaun peace Development country.
“Ita bele aproveita oportunidade ida ne’e tanba ho status ida (PDC ) ne’e iha vantajen bo’ot atu bele asesu ba fasilidades insentivas ne’ebe husi ASEAN ne’e rasik,”Hugo esplika.
Maske ita seidauk tama ba World Treath Organijation maibe ho status ne’e ita hetan ho klasifikasaun Banku Mundial ninian ita iha oportunidade barak atu aproveita.
“Hau hanoin status Timor-Leste nian hanesan PDC iha benefisiu lubuk ida ita aproveita iha tempu tranjisaun ida hodi prepara ita nia an diak liutan hodi priense rekijitus ne’ebe mak ita tenki halo atu sai membru ASEAN ninian”Vise PN ne’e esplika.
Entertantu Prezidenti Komisaun C (Finansas Publikas), Deputadu Virgilio Maria Dias Marcal sublina katak,seminariu internasional ne’e importante tebes oinsa mak ita bele hatene diak liutan konaba Timor-Leste ba membru ASEAN ninian.
“Ita sempre temi adezaun ba ASEAN maibe ita seidauk hatene nia implikasaun ekonomiku finanseiru,”dehan Marcal katak.
Deputadu Prezidenti Komisaun C ne’e hateten, topiku ne’ebe mak sei diskuti iha seminariu ne’e mak konaba komprimisiu ASEAN sobre bem servisu,koperasaun ekonomika iha organizasaun iha Asia,akordu delibre sirkulasaun trabalhadores nasaun sira ne’ebe integra iha Asia no topiku ikus nian mak livre komersiu ho harmonijasaun lejislativa.
Topiku hirak ne’e aprejenta husi espesialista sira ne’ebe partisipa ba seminariu ne’e.
“Ami hare katak seminar internasional ne’e importante tebe-tebes bele senhor deputadu sira ba partisipa konaba implikasaun ekonomiku finanseiru wainhira ita adezaun ba ASEAN,”Deputadu Marcal informa.
Iha fatin hanesan Debora Helms Espesialista Temasek Foundation husi Singapura deklara,akordu komersiu ASEAN nian uluk la iha preokupasaun maibe preokupa maka tarifa deit.
“Depois lao ba oin nasaun sira ASEAN nian kompriende katak tarifa deit maibe laos obstaklu bo’ot liu ba komersiu,”Debora esplika.
Nia afirma iha 2006 ASEAN komesa hahu prepara baje de dadus ba sira ne’ebe la iha ligasaun konaba tarifa.
“Sira nia idea mak kuandu ita hetan obstaklu ruma ba komersiu nian ita tenki tau iha baje de dadus,atu nune’e ema hatene obstaklu ne’ebe iha,”nia informa.
Espesialista ne’e realsa ,rai bo’ot ne’ebe ita hasoru iha ASEAN mak bareira fronteira nian sai obstaklu atu fasilita komersiu.
“Se ita bo’ot sira sai membru sei iha osan atu ajuda ita bo’ot sira atu dezenvolve situasaun komersiu,”niahato’o.
Atu tama ba membru ASEAN importante mak tenki fo formasaun ba funsionariu alfandega no dejenbolve tekniku informasaun ne’ebe ligasaun ho alfandega inklui rekursu tenki barak nue’e tama ba membru ASEAN .
“Fatin sira seluk ne’ebe seidauk halo buka atu harmonija sistema fasilitasaun komersiu iha nasaun 10,sira buka atu halo ho maniera ne’ebe nasaun hotu iha ASEAN uja sistema hanesan atu buka komunika ba malu,”
Kuandu planu sira ne’e mak akontese kapas tebes bele fasilita ba ema ne’ebe mak halao komersiu.
Seminariu ne’e hahu iha loron 12 to’o 14 Fulan Fevereiru ,no partisipante sira mai husi Ministeriu Negosiu Estranjeiru no Koperasaun(MNEK),Sekertariu Estadu Asuntu ASEAN inklui membru parlamentu.
