Justisa tradisional ne’ebe durante ne’e la’o iha rai laran, liu-liu iha distritus ladun fo vantagen diak ba feto sira ne’ebe sai vitima husi violensia domestika no abuzu seksual tanba laiha justisa ne’ebe justu ba iha sira nia moris.
Analizadora Filomena Reis, ne’ebe durante ne’e halo analiza no observa ba sistema justisa tradisional katak, maske iha capital Dili kazu krimi ne’ebe resolve liu husi justisa tradisional ladun ona maibe iha area rural sei buras tanba ema fo liu importansia ba relasaun familia duke justisa formal.
“Hau hare prosesu tradisaun diak no lalais, maibe vantagen ba feto laiha, feto sai vitima nafatin tanba ita hare bainhra familia sira dehan katak taka moe ka selu multa, lia hotu ona, benefisiu ne’e la ba feto ida, ba feto nia tiun sira,”dehan Analizadora, Filomena Reis, foin lalais, iha Garden Beach, Dili.
Tuir nia, justisa tradisional so bele rezolve kazu sivil sira, maibe kazu krime hasoru feto hanesan violensia domestika, abuzu seksual no violasaun seksual ne’e tenke lori ba iha justisa formal hodi hetan justisa ne’ebe justu tanba ne’e krime.
Tanba ne’e nia enkoraja feto maluk sira ne’ebe durante ne’e sai vitima ba violensia bazeia ba jeneru, tenke lori ba iha justisa formal ka tribunal.
“Bainhira imi hasoru violensia sira hanesan ne’e keta tauk atu ba koalia no imi tenke hatene violensia ne’e krime tenke lori ba justisa formal,” nia enkoraja.
Iha parte seluk, Prezidente Komisaun A Parlamentu Nasional (Konstitusional, Justisa, Administrasaun Publika, Poder Local no Anti Korupsaun), Deputada Carmelita Caetano Moniz hateten, lei violensia domestika la fo dalan ba justisa tradisional atu julga kazu krime sira hanesan violensia domestika no violensia seksual.
“Violensia domestika ita konsidera krime publiku la fo dalan ba justisa tradisional atu rezolve violensia domestika,” dehan Deputada Moniz.
Tanba ne’e nia hatutan, se mak uja justisa tradisional rezolve kazu krime hanesan violensia domestika, seksual, ne’e ilegal no kontra lei tanba lei bandu ida ne’e.
Deputada ne’e mos husu ba governu, atu nafatin halo sosializasaun ba kontiudu lei sira ne’ebe garantia justisa ba feto ba komunidade sira, liu –liu area remotas tanba dalabarak kazu krime sira rezolve liu husi dalan justisa tradisional.
