Intrevista ho Presidente Tribunál ba Rekursu, Dr. Cláudio Ximenes:
Atu lori informasaun klean liu ba povu kona-ba sistema justisa, ohin loron PNUD liu hosi nia Programa Sistema Justisa kontinua fo sai informasaun ba media sira, liu hosi nia intrevista ida hanaran Fó liman ba justisa.
Tuir mai ne’e iha intrevista ho Presidente Tribunál ba Rekursu, Dr. Cláudio Ximenes. Iha fulan Outubru 2011, Dr. Cláudio Ximenes simu ninia pose hanesan Tribunál ba Rekursu nia Presidente ba dala tolu. Iha entrevista ne’e, Dr Ximenes fó reflesaun kona ba susesu ne’ebé Timor-Leste hetan tiha ona iha setór justisa no mós kona ba ninia vida bainhira nia hili fakuldade direitu iha Portugál iha tinan 30 liu ba.
Ita boot foin daudauk ne’e reelitu tan hodi hala’o knaar hanesan Presidente Tribunál ba Rekursu nian ba dala tolu, mais ou menus susesu ka dezenvolvimentu saida de’it maka ita boot sira hetan ona?
Ha’u simu pose hanesan Tribunál ba Rekursu nia Presidente iha 2003, depois simu fali iha 2007 e agora simu tan iha 2011.
Hosi tinan 2003 too oras-ne’e ita halo tiha ona buat barak iha ita nia Tribunál, maibé sei iha buat barak atu halo tan.
Oras-ne’e ita iha ona rekursu umanu lubuk ida atu servisu iha Tribunál. Kuandu ha’u tama iha 2003, juíz sera-ne’ebé servisu iha Tribunál laiha formasaun atu kaer servisu ne’e. UNTAET, iha tinan 2000, tau Timor-oan 25 atu kaer servisu iha tribunál hanesan juíz, maibé sira la simu preparasaun atu sai juíz.
Nune’e, Governu ho Parlamentu hola desizaun atu harí prosesu hodi prepara timor-oan sira ata tama iha karreira hanesan juíz, prokuradór ka defensór. Programa ne’e hahú iha tinan 2004 iha Centro de Formação Jurídica. Ema ne’ebé hakarak tama ba kaer servisu hanesan juíz tenke tuir uluk no hetan aproveitamentu iha formasaun durante tinan rua ho balu.
Ho programa ne’e agora ita iha ona juíz Timor-oan hamutuk 17: Juíz de Direitu ho kategoria terseira klase 12, Juíz de Direitu ho kategoria segunda klase 5. Foin lalais ne’e juíz Timor-oan na’in 3 mai ona kaer servisu iha Tribunál ba Rekursu.
Ne’e ha’u konsidera hanesan rezultadu ida importante tebe-tebes tanba ita tenke iha rekursu umanu ho preparasaun di’ak para ita nia Tribunál atu servisu di’ak.
Timór-oan sira-ne’ebé tama iha preparasaun ne’e hasoru difikuldade barak. Sira tenke estuda matéria kona ba direitu, tenke aprende mós ita nia lian ofisiál Tetun ho Portugés atu uza iha sira nia servisu loron-loron. Maski ema hotu-hotu hatene kolia Tetun, ita sei dauk toman hakerek lian Tetun di’ak. Timor-oan barak foin aprende Portugés kuandu sira tama iha formasaun. Hamutuk ho preparasaun téknika, sira tenke hetan mos preparasaun profisionál no umana atu kaer didi’ak sira nia servisu aban-bairua.
Ita tenke prepara juíz timor-oan atu servisu iha Tribunál ba Rekursu no atu servisu iha Tribunál Superiór Administrativu, Fiskál no ba Konta. Tenke forma ofisiál ba justisa hodi servisu iha Tribunál no tékniku-auditór hodi servisu iha prosesu kona-ba Estadu nia Konta. Tenke forma tan juíz atu bele loke tan tribunál distritál.
Ita boot bele esplika uitoan kona ba servisu juíz ou knaar juíz nian iha tribunál?
Juíz fó desizaun iha kazu ida-idak hodi rezolve konflitu ne’ebé ema lori mai Tribunál. Iha desizaun ne’e juíz tenke dehan, tuir lei no faktu ne’ebé prova hatudu, parte ida-ne’ebé maka iha direitu, ema ne’ebé hasoru akuzasaun tenke hetan kastigu ka lae, ka iha violasaun ba lei ka lae. Desizaun ne’ebé juíz fó iha influensia makaas ema nia riku-soin, ba ema nia liberdade, no ema nia vida loron-loron. Juíz tenke fó desizaun ho independénsia (la bele tuir orden ne’ebé mai hosi ema seluk) no ho imparsialidade (labele favorese ou fó vantajen ba ema ida no prejudika ema seluk, hasoru lei), hodi halo justisa. Halo justisa, signifika fó razaun ba ema-ne’ebé, tuir lei, iha razaun no fó kastigu ba de’it ema ne’ebé, tuir lei, tenke hetan kastigu.
Kuandu juíz nia desizaun la halo justisa konflitu ne’ebé ema lori mai Tribunál bele sai boot liu tan, no, la kleur, ema la laran-metin ba Tribunál ona. Kuandu ema la fiar katak Tribunál sei halo justisa, Tribunál la serve ba buat-ida.
Atu fó desizaun ho independénsia, imparsialidade no tuir de’it lei, juíz tenke iha preparasaun téknika, profisionál no umana. Juíz ne’ebé tuur iha Tribunál ba Rekursu tenke iha preparasaun atu hadi’a juíz iha Tribunál Distritál nia desizaun ne’ebé ladún lós karik. Juíz ida-idak tenke estuda beibeik iha nia vida tomak hodi hatene fó desizaun lós iha kazu ida-idak ne’ebé tama ba nia liman.
Ba foin sa’e sira ne’ebé maka estuda kona ba fakuldade direitu, ita boot bele fó hela mensajen ruma ba sira?
Foin-sa’e sira be estuda daudaun direitu ne’e iha vantajen boot. Timór-Leste iha ona nia lei rasik no sira bele estuda kedas tuir lei sira-ne’e. Sira bele estuda kedas iha eskola ita nia lian ofisiál, Tetun ho Portugés. Naran katak sira haka’as-an hodi aprende, ha’u laran-metin katak sira sei tama iha formasaun atu sai Juíz, prokuradór ka defensór ho preparasaun di’ak liu kandidatu sira ne’ebé tama iha formasaun ne’e too oras-ne’e. Timór-Leste hanesan rai ki’ik ida, tenke buka nia kbiit iha kualidade iha área hotu-hotu. Ho preparasaun makaas ne’ebé hetan iha eskola, ho ida-idak nia kosar-bén, maka ita bele iha rekursu umanu ho kualidade, hodi halo servisu di’ak ba ita nia sidadaun sira, liuliu iha justisa nia sektór. Ho kualidade maka ita bele dezenvolve lalais ita nia rain, hodi hetan lalais buat barak ne’ebé oras ne’e ita seidauk iha.
Iha 2010, Ministra Justisa halo lansamentu ida ba ita boot nia edisaun Konstituisaun RTDL ho tradusaun foun ba Tetun. Ita boot iha planu hodi hakerek tan livru ruma? Ka halo tan tradusaun foun ruma?
Ha’u tradúz tiha ona ba Tetun ita nia Kódigu ba Prosesu Sivíl, Kódigu ba Prosesu Penál, Kódigu Penál no ita nia Konstituisaun, hodi fó-fatin ba ema ne’ebé seidauk hatene didi’ak Portugés atu lee diploma sira-ne’e. Kódigu no Konstituisaun ne’e Tribunál ba Rekursu publika tiha ona iha livru.
Ha’u trdúz tiha ona ita nia Kustu Judisiál nia Kódigu no prepara daudaun atu tau mos iha livru ida. Kódigu ida ne’ebé maka dehan osan hira maka ema ida tenke selu tanba prosesu ne’ebé la’o iha tribunál.
Ita iha ona mos ita nia Kódigu Sivíl. Ha’u hahú ona tradusaun ba kódigu ida-ne’e. Mai-bé Kódigu Sivíl ne’e boot tebe-tebes. Ha’u la hatene bainhira maka tradusaun ne’e hotu.
Baihira ita boot iha Portugál, estuda kona ba lei mais ou menus bele esplika uitoan kona ba ita nia estudu.
Ha’u ba Portugál iha tinan 1970 atu estuda hodi sai amlulik. Molok ba Portugál ha’u estuda uluk iha Semináriu iha Dare. Ha’u nia aman, Katuas Daniel, tuir Padre Monteiro, iha tempu ne’ebá pároku iha Ermera, nia konsellu atu hatama ha’u ba Semináriu iha Dare.
Liu tiha tinan tolu iha Portugál, iha Semináriu de Évora, ha’u haree katak ha’u nia dalan la’ós atu sai amlulik. Iha semináriu ha’u la selu buat ida atu han, hemu, hatais; maibé, sai tiha hosi semináriu, ha’u tenke buka servisu atu hetan osan hodi han, hemu, hatais no selu uma atu hela.
Iha tempu ne’ebá, molok hetan servisu di’ak ruma, tenke halo tiha servisu militár, dala barak ba halo funu iha Portugál kolónia sira iha Áfrika, iha sorte karik, bele mai too Timor. Nune’e, besik tinan ida nia laran, ha’u hetan de’it servisu ki’ikoan, hodi hein atu ba halo servisu militár. Durante fulan tolu nia laran ha’u servisu iha fábrika ida iha ne’ebé ema halo bloku ho betaun armadu ba konstrusaun sivíl.
Tanba revolusaun mosu iha Portugál iha loron 25 Abríl iha tinan 1974, ha’u halo servisu militár iha de’it iha Portugál laran.
Nune’e, iha tempu be ha’u halo daudaun servisu militár ha’u ba estuda mos direitu iha Feculdade de Direito iha Universidade Clássica de Lisboa. Iha tinan lima nia laran, loro-loron, iha dadeer ha’u ba servisu iha tropa, iha kalan ha’u ba eskola, iha fin-de-semana ha’u estuda. Ha’u maka selu rasik ha’u eskola ho osan uitoan ne’ebé ha’u simu iha tropa, too hasai kursu Direitu, iha tinan 1980.
Hotu tiha kursu Direitu maka ha’u sai hosi tropa hodi prepara-án ba ezame atu tama iha kursu hodi sai juíz iha Portugál, iha Centro de Estudos Judisiários iha Lisboa. Kursu ne’e lori tinan rua ho balu no iha tempu ne’e ha’u tenke estuda maka’as tebes atu bele liu ho rezultadu di’ak.
Tama tiha iha karreira hanesan juiz de direito, ha’u servisu iha Tribunál barak iha Portugál, fofoun dook hosi Lisboa, too ha’u mai servisu iha Lisboa, iha Varas Criminais de Lisboa, Tribunál ne’ebé kaer prosesu kona-ba krime ne’ebé fó-fatin ba prizaun aas-liu tinan tolu no Tribunál Koletivu maka julga.
Kuandu ha’u mai servisu iha Timor-Leste, iha UNTAET, iha tinan 2000, ha’u servisu tiha ona tinan neen iha Varas Criminais de Lisboa. Iha tinan 2002 ha’u sa’e ba Juiz Desembargador no muda ba servisu iha Tribunal de Relação de Lisboa, Tribunál ne’ebé deside rekursu hasoru tribunál iha instánsia dahuluk nia desizaun.
** Entrevista no Fotos hosi Public Information Court of Appeal.
