Relasiona ho konsumidores iha Kapital Dili ne’ebe sente laran triste tebes ho folin nesesidade baziku hanesan fos, supermie, mina, masin-midar, masin, trigu, rinso ne’ebe kontinua sa’e maka’as iha lojas no merkadu, Deputadu Parlamentu Nasional, Manuel Tilman, afirma katak neogsiantes lokal tenki muda sia nia mentalidade no aprende halo negosiu.
Deputadu Tilman hateten katak halo negosio ne’e la os hare ba parte seluk hatun folin sasan no parte seluk hasa’e folin sasan mas povu mak tenki aprende halo negosiu. “La hatene halo negosio mental ne’e muda.”
Tanba Timor-Leste adopta sistema merkadu livre katak kompetisaun iha merkadu mak sei determina folin sassan iha merkadu laran. Nune katak wainhira ema barak faan sasan hanesan, produtu ne’e nia folin mos sei tun tanba teoria prokura no demanda. Wainhira ema barak prokura produtu ida, entaun negosiante barak mak fan produtu ne’e no nune halo ema buka fatin nebe mak faan ho folin nebe baratu-tuun liu, no ida ne, tanba demanda aas obriga negosiantes hatu folin atu nune halo konsumidores tama sira nia fatin atu sosa sasan.
Maibe iha Timor-Leste maske iha negosiantes barak, barak liu mak negosiantes loja ki’ik hanesan kiosk ne’ebe sosa tutan hosi negosiantes bo’ot ne’ebe oituan deit ne’ebe iha possibilidade atu hatama sasan hosi railiur tanba produasun loka la iha. Nune katak kompetisaun entre negosiantes bo’ot la dun iha nune sira la presiza hatu folin tanba ema sempe ba sosa hosi sira deit tanba la iha opsaun seluk. Nune katak tanba negosiantes bo’ot la iha barak entaun wainhra iha prokura no demanda aas ida ne’e loke oportunidade para sira hasa’e folin sasan doke hatun folin sasan tanba iha demanda barak ba produtus hanesan nesesidade baziku maibe la iha negosiante barak bo’ot mak bele responde ba demanda ne’e.
Nia rezultadu mak negosiante ki’ik buka sosa barak atu responde ba demanda konsumidores hosi negosiantes bo’ot ne’ebe tanba merkadu livre hetan oportunidade atu hasa’e folin sasan tanba kontrola kuantidade sasan ne’ebe tama iha merkadu laran.
Deputadu Tilman haktuir katak Parlamentu Nasional iha tinan 2008 aprova Lei Taxa/Impostu atu enkoraja folin sasan atu tun maibe nia objektivu ne’e la alkansa to’o ohin loron.
Lei Taxa no Impostu nia objektivu rua atu enkoraja ema investor atu mai investe iha Timor atu nune kria no aumenta kompetisaun iha merkadu laran no nune hatun folin sasan ba konsumidores.
“Parlamentu Nasional iha tinan 2008 aprova lei taxa/impostu nian hakarak atu hatun folin sasan,maibe iha problema ida mak hatun tiha duni ona taxa ne’e, so ke objetivu rua mak la alkansa tamba buat rua; ida mak inflasaun internasional. Ida seluk mak osan barak tebes [sirkula iha rai laran] no osan ne’e liu husi [Pakotes Dezenvolvimentu no Referendum] PDD1, PDD2, PDL, no Pakote Referendum”, dehan Deputadu Tilman semana kotuk iha Dili.
No fator rua ne’e mak halo politika governu atu koko estabiliza folin sasan lahetan rezultadu tanba deit inflasaun internasional no mos ossan barak ne’ebe sirkula iha rai laran ne’ebe halo inflasaun interna mos sai tebes.
Domingas Pereira ne’ebe sosa sasan iha loja atu faan tutan hateten katak agora ne’e folin sasan nian ne’ebe kategoria ba nesesidade baziku sa’e liu iha loja iha kapital laran.
“Hau sente hare folin sasan sa’e as liu iha loja. Folin sasan iha loja barak mak la hanesan komapra ho loja seluk. No folin sasan iha loja hanesan sedap goreng dos ida ho folin $6.25 cent, ami fa’an fali perbungkus $0.20 cent, no supermie goreng ho folin $5.75 cent ami fa’an fali perbungkus $0.15 cent,” hateten vendedora lokal Pereira, iha nia faan fatin iha Merkadu Comoro, Dili, semana kotuk (10/09).
Nia husu ba governu atu fo sai lei ruma atu regula ba folin nesesidade baziku atu nune’e emprezariu sira la bele fa’an sasan tuir sira nia hakarak rasik maibe tenke fa’an tuir prosesu ne’ebe mak iha.
