http://timor-leste.gov.tl/
Kultura tradisional Timor nian – ne’ebe defende los durante periodo rezistensia, no servi atu defende argumentu ba ukun aan, tanba diferensas cultural entre ita ho forsas okupadoras bazeia ka komplexidade estrutura familia nian ne’ebe pratika iha Timor-Leste.
Estrutura partikular tebes no mala’e (ema hosi liur) dala barak la komprende. La os asidente katak maske ema balun la konyese malu, iha Timor-Leste – no dezignasaun ne’e uza ona hosi mala’e – bolu malu mana ka mano (wainhira tinan entre ema nain rua atu hamesan ka la dok liu), ka tio ka tia (wainhira koalia ho ema ho tinan avansado ona, jerasaun ida ka rua) ka avó ka avô (wainhira tinan dok liu).
Tuir pratika oan, oan-sarani, ka ema hosi ligasaun hosi estrutura tradisional ida, konsidera familia imediata, situasaun ne’ebe refleta estrutura sentral ba lasus familiares iha sosiedade Timor nian.
“Lasus familiar fo perpetiva ba tempu naruk ne’ebe la iha iha tipus seluk relasaun entre ema. Hametin relasaun familia, dala barak liu hosi lasu biolojiku, permite dala barak liu atu hametin konfiansa no lealdade ba malu. Kait ba malu – material no emosional – entre ema no sira nia familia. Ida ne’e katak lasus metin iha sosiedade laran ne’ebe garante familia nia bem-estar, iha familia boot hanesan sira ne’ebe iha Timor-Leste nia estrutura tradisional.
Solidariedade familiar mos iha, liu liu iha serimonias hanesan kasamentu, lian mate, ka iha serimonias fetus sa no umane (familia liu hosi kasamentu hosi feto ka mane nia) ne’ebe serimonias tradisional prezerva iha ita nia sosiedade,” esplika Ministra Solidariedade Maria Domingas Fernandes Alves.
Iha Dili ho modernizasaun lalais iha tinan hirak liu ba, ita bele haree ona familias barak ne’ebe la adopta ona moris familia la tuir tradisaun ne’ebe inan-aman ka oan sira la hela hamutuk ona, la os ho restu familia. Mudansa ne’e – ne’ebe la bele evita sei iha impaktu ba estrutura sosial.
Konsekuensia imediata ida mak hakotu lasu ne’ebe pratika no dezenvolve tempu naruk. Maria Domingas Fernandes Alves fiar katak sosializasaun no preparasaun ba mudansa ida ne’e prezisa iha, iha nivel sosial, and liu liu hosi ema kompetente iha governu laran.






