La sala na la hakfodak kuandu relatoriu husi Nasoens Unidas (ONU) fo sai katak Asia mak aas liu numeru fenomena ema lakon (penghilangan orang secara paksa), liu-liu iha Timor-leste (TL), tanba ita hare fila-fali kotuk historia TL ne’ebe nakonu ho konflitu entre Timor oan ho Timor oan no Timor oan ho ema seluk (kolonialis Indonezia).
Hanesan akontese husi 1975 to’o 1999, Timor oan barak mak lakon,balun mate tanba oho husi military Indonezia, balun mos lakon to’o ohin loron seidauk hatene sira nia paradeiru.
Maske dalabarak ona estadu Timor-leste ezizi ba estadu Indonezia atu hatudu ema hirak ne’ebe sira oho,nia rate maibe to’o agora laiha rezultadu.
Ita bele kumpriende, karik tanba balun haluha fatin hakoi e dalaruma balun mos tanba ulun laiha e iha deit isin lolon.
Mas prontu, iha editorial badak ida ne’e ami hakarak kestiona kona-ba ema lakon iha Timor-leste ne’ebe ital abele sura ho liman fuan tanba historia luta Timor nian ne’ebe naruk to’o ukun aan iha 1999, ema barak mak military no milisia pro otonomia Indonezia oho iha pasca konsulta popular (antes no depois de rona rezultadu).
Iha 1975, ita timor oan rasik mak inimigu malu, balun hakarak integrasaun ho Indonezia no balun hili ukun aan, entaun konsekuensia mak tenke oho malu.
Iha nasaun balun tanba sira nia ema lakon, sira ratifika ona Konvensaun Ema Lakon nian no iha nasaun 27 mak ratifika inklui Asia.
Ita hatene katak ema timor barak mak lakon, maibe tansa ita nia governu ka estadu seidauk ratifika konvensaun ema lakon nian ho nune’e bele proteje no prevene atu labele akontese tan fenomena ema lakon iha future.
Nasaun Indonezia rasik ne’ebe iha mos sira nia ema lakon, ratifika ona Konvensaun ne’e iha Setembru 2010, tanba sira tenke fo valor ba ema sira ne’ebe lakon.
Xefe Estadu rasik promote ona ba iha delegasaun AFAD husi nasaun lubuk ida ne’ebe hamahon aan iha organizasaun ida ne’e, iha 2009 sira mai vizita Timor hodi hasoru malu ho Prezidente Ramos Horta atu aprezenta konvensaun ne’e ba nia, e momentu ne’e kedas nia deklara katak ‘tempu badak Timor-leste sei ratifika konvensaun ne’e maibe realidade to’o agora laiha rezultadu.
E espera katak Estadu no Governu bele hare no tetu didiak kestaun ne’e tanba ho nune’e it abele halo buat ruma ba ita nia maluk sira ne’ebe lakon durante funu nia laran.
