Diretór Prizaun Becora, iha kapital Dili, João Domingos hateten dadus estatístika prizaun nian hatudu kazu krime ne’ebé aas liu iha rai-laran mak omesidiu ka oho malu no violasaun seksuál.
Nia dehan dadaun ne’e prizioneiru hamutuk na’in 443 mak dadur iha prizaun Becora, kompostu husi 361 kondenadu no 82 prizaun preventiva, ne’ebé dominante mane. Prizioneiru sira-ne’e barak liu ho kazu omesidiu no violasaun seksuál.
“Gráfiku hatudu katak kazu ne’ebé aas liu mak omesidiu no tuir kedas mak kazu violasaun seksuál hanesan violasaun seksuál ba minor, abuzu seksuál, tranzaksaun seksuál no seluk tan ne’e akumula iha violasaun seksuál ne’e mak okupa segundu gráfiku. Seluk ne’e kazu ki’ik sira,” nia hateten hafoin partisipa iha serimánia lansamentu rezultadu monitorizasaun HAK iha prizaun Becora, Gleno no Suai kona-ba kondisaun direitus umanus iha salaun HAK Farol, Díli.
Nia hateten dadaun ne’e iha prizaun Becora iha prizioneiru feto na’in tolu ne’ebé refere husi preizaun Gleno atu halo tratamentu saúde iha Hospital Nasional Guido Valadares (HNGV) no prizioneiru juvenil ho idade menus husi tinan 21 hamutuk na’in 25.
Nia hatutan governu foun mai tenke haree kondisaun infrastrutura foun ne’ebé adekuadu bele akumula dadur sira atu sira sente konfortável hela tanba sira mós umanu.
Entretantu, Diretór Prizaun Gleno, iha munisipiu Ermera, Nito dos Santos hateten dadaun ne’e prizioneiru na’in 110, kompostu husi feto na’in 12 no mane 98 mak dadur iha prizaun Gleno. Prizioneiru sira-ne’e barak liu komete krime omesidiu no violasaun seksuál.
“Ita Timoroan ne’e maioria kazu omesidiu no segundu mak violasaun seksuál. Ba prizioneiru feto sira-ne’e balun komete krime infantesidu no omesidiu mós iha,” nia hateten.
Nia hateten servisu prizonal nian bazeia ba rejime ezekusaun penál nu. 14/2014, ne’ebé fó biban ba servisu prizonál koordena no kolabora ho entidade parseiru nasional NGO sira no parseru governu nian implementa programa transformasaun karakter, kontrolu emosaun, formasaun literasia, língua no formasaun vokasional hanesan karpinteiru, pedreiru, kustura, alfaiate no soldadura.
Nia hatutan tinan rua liuba governu hetan apoia husi ajénsia UNDP halo reabilitasaun ba infrastrutura espesífiku ba prizioneiru feto sira iha prizaun Gleno, ne’ebé dadaun ne’e progressu atinji ona 85%.
Iha parte seluk, Membru Parlamentu Nasional, Deputadu Joaquim dos Santos hateten sira mós deskobre tipu kazu ne’ebé rejista a’as mak omesidiu, abuzu seksuál, esplorasaun seksuál no ida komesa aumenta mak krime korrupsaun.
“Ita rejista iha prizaun sira agora ne’e, iha tipu prizioneiru ne’e iha sia mak omesidiu ne’e númeru bo’ot, abuzu seksuál, esplorasaun seksuál. Ida tan la’ós iha fatin hotu, maibé iha Oecusse aas mak kontra bandu, krime infantisidu mós iha no agora krime ita atu sa’e tutuir mai mak korupsaun,” nia hateten.
Nia hateten numeru prizioneiru sa’e makas, maibé kapasidade atu absorve ki’ik tanba ne’e governu foun tenke haree ida-ne’e.
Nia hatutan presiza mós halo reforma ba servisu prizional no estabelese mekanismu ida ne’ebé adekuadu ba formasaun karakter prizioneiru sira-nian atu bele muda ema nia komportamentu no hanoin sira, nune’e bainhira liberta fila ba sosiedade sira kontribui buat foun no di’ak ba dezenvolvimentu nasaun nian.
