Diretora Nasional Sentru Edukasaun no Informasaun Ambiente, iha Sekretaria Estado do Ambiente (SEA), Aménica Machado Fernandes hateten plastiku fo impaktu negativu bo’ot tebes ba iha ambiente rai laran tanba plastiku kontamina ho substansia kimiku, ne’ebe bele hamosu poluisaun ba rai no bee.
“Ita koalia kona ba lixu plastiku, nia presiza tempu naruk atu dodok. Wainhira plastiku seidauk dodok taka ai abut, aihoris nia abut metin labele ba buka hahan entaun implika ba aihoris nia moris. Tempu plastiku dodok mikroplastiku kontamina ba rai estraga rai nia bokur no bele kontamina mos ba bee, entaun hamosu poluisaun ba rai no bee,” nia hateten iha Salaun Ministerio Solidaridade Sosial Kaikoli, Dili.
Nia dehan plastiku kontamina ho substansia kimiku naran polimeri. Substansia ida ne’e perigu tebes ba ema nia saúde, bainhira konsumu. Nia haktuir iha peskiza balun hatudu katak kada loron ema konsumu substansia kimiku ne’ebe iha plastiku besik ons hat (4), liu-liu liu husi bee no animal sira ne’ebe han plastiku hanesan ikan.
Nia informa plastiku iha tipu oioin, plastiku balun uza dala ida deit soe ona, no balun bele uza halo manas hahan, maibe komunidade sei falta kunhesimentu.
“Ita koalia kona ba edukasaun, laos produtu ne’e prosesu no ema ida deit labele, presiza ema barak tanba ne’e ita presiza involve ema hotu, hahu husi individu ida-ida,” nia hatutan.
Nia dehan governu halo lei no politika oioin atu elemina plastiku iha rai laran, maibe presiza ema hotu nia kontribuisaun atu haforsa implementasaun politika sira ne’e hodi atinji objetivu ida kombate plastiku iha rai laran.
Nia hatutan atu redus plastiku iha rai laran, individu ida-ida tenke adopta prinsipio R4 katak Rezeita plastiku bainhira halo kompras, Re-utiliza palstiku, Redus no Resiklajen.
Iha parte seluk, Deputado Adriano Nacimento husu governu toma atensaun ba asuntu refere ho serio ona hodi rezolve problema lixu, liu-liu aplika multa ba ema ne’ebe soe lixu arbiru.
“Hau propoin ba governu atu halo dekretu lei ida hodi fo sansaun multa, no kastigu ba ema ne’ebe soe lixu arbiru atu hatoman ema para tauk, se lae ita hakilar beibeik solusaun laiha,” nia hateten.
Enkuanto, komunidade Manuel Soares hateten lixu ne’e problema ida ne’ebe presiza asaun integradu atu solusiona tanba iha relasaun ho asuntu ekonomia no sosial.
Nia dehan laos deit komunidade sira mesak produs lixu, maibe loja bo’ot sira mos produs lixu entaun tenke iha politika ida ne’ebe integradu atu bele solusiona problema ne’e.
“Lixu nia impaktu maka, ita hare dadaun udan monu rai bee sa’e komunidade sira nia uma tanba lixu plastiku sira nakonu iha valeta laran halo intupidu no ita hare ita nia tasi nakonu ho lixu plastiku,” nia hateten.
Nia espera politika zero plastiku ne’ebe governu promove bele redus lixu plastiku iha rai laran tanba plastiku fo impaktu ladiak ba ambiente.
