Diretor organizasaun non-governmentais (ONG) Permakultura Timor Lorosa’e (PERMATIL), Ego Lemos hateten programa to’os eskolar ne’e mosu bazea ba reforma kurikulum ensino baziku (EB) tinan 2013, ne’ebe integra programa ne’e iha kurikulum nasional.
Nia dehan, iha momento ne’eba, PERMATIL mos involve hanesan ekipa nasional hodi ajuda reforma kurikulum nasional ensino baziku nian ho hanoin ida, katak koko hatama programa to’os eskolar iha kurikulum.
“Razaun ita hatama programa ne’e ba iha kurikulum ensino baziku nian, tanba ita haree kona ba ita nia situasaun Timor maioria populasaun hela iha area rural, sira depende ba agrikultura,” nia hateten, iha Dili.
Maibe nia dehan, realidade ne’ebe mak agora dadaun ne’e iha, joven barak mak lakon ona interese ba setor agrikultura rasik, maske setor agrikultura ne’e fo serviso barak ba sira.
“PERMATIL ho hanoin ida, atu influensia ita nia governo liu husi Ministerio Edukasaun hodi hatama to’os eskolar iha kurikulum, ita bele serviso ho eskola sira, bele promove ka motive fali sira ba iha interese agrikultura ne’e rasik,” nia dehan.
Tanba ne’e, nia dehan bainhira programa ne’e hatama kurikulum nasional ensino baziku, ida ne’e hakarak ka lakohi, labarik ki’ik oan sira hahu husi primeiro ano ba leten sira hahu ona aprende kona ba fini, halo adubus organiku, oinsa mak fahe lixu organiku no la organiku, ida ne’e sira bele hatene.
“Ita esperansa, katak labarik sira bele aprende iha eskola no mos bele aplika iha uma ka komunidade sira,” nia dehan.
Nia dehan, razaun ida tan to’os eskolar mosu tanba livro ne’ebe mak uza hodi estudante sira aprende ne’e maioria husi nasaun seluk, livro hirak ne’e kulturalmente la han malu ho kultura Timor rasik.
“Ita haree, to’os eskolar nian prezensa kapas tebes atu kria laboratorium moris, nune’e sira bele uza hodi hanorin material, hanesan matematika, kultura, nutrisaun, ambiente no seluk tan no mos bele sai fatin halimar diak ba labarik sira,” nia dehan.
Nia dehan, to’os eskolar ne’e iha kurikulum primeiro no segundo ano, sira aprende ho modelo konese kona ba kor, naran ai horis sira, haree kona ba ba dezenu oi-oin, sira haree ligasaun entre natureza ho ema.
“Ba terseiro no kuarto ano, sira komesa aprende ona kona ba modelo kantadeiro, oinsa mak bele halo rasik kantadeiro, oinsa mak bele kontrola pesti ho maneira natural no mos sira aprende halo pestisida organiku,” nia hateten.
Nia dehan, sira mos aprende fini lokal, sira mos bele prepara viveiro modo no ai-oan iha eskolas, ai-oan sira ne’e iha fim de ano sira bele lori ba uma kuda iha sira nia to’os no mos bele kuda iha area publiku.
Nia dehan, objetivu husi to’os eskolar ne’e rasik la haree kona ba produsaun maibe haree ba nia kualidade, oinsa mak husi progama ne’e rasik labarik sira bele aprende kona ba prosesu tomak, depois sira ba implementa iha uma.
“Programa to’os esklar, PERMATIL implementa ona iha eskola ensino baziku hamutuk 150 eskola iha Timor laran,” nia dehan.
Nia dehan, iha eskola barak mak agora dadaun ne’e programa ne’e susesu, sira uza ona produto husi to’os eskolar ne’e ba merenda eskolar.
Nia dehan, PERMATIL sei esforsu maka’as, serviso hamutuk ho governo hodi dezenvolve agrikultura ho diak liu tan iha Timor-Leste.
Entretanto Diretor Nasional Aksaun Sosial Eskolar, Belchior Maria Almeida Barros hateten programa to’os eskolar ne’e implementa desde 2013 liu husi reforma kurikulum ensino baziku iha tempo ne’eba.
“Iha 2016, ami halo seminar nasional hodi konvida diretor husi eskola baziku sira hotu, oinsa atu implementa programa ne’e, “ nia dehan.
Nia dehan, programa ne’e ministerio implementa primeiro iha munisipio Dili iha Akanunu –Hera, Ermera iha eskola Dona Ana Lemos no eskola Fatu kuero.
“Programa ne’e la’o diak no ajuda aprende teoria iha sala laran depois mai liu halo pratika,” nia dehan.
Nia dehan, husi programa ne’e mos bele fo suporta fali ba merenda eskolar liu husi to’os ne’ebe mak sira halo.
“Ezemplu, hanesan iha Hera tempo koileta, sira konvida ami ba koileta, produsaun ne’ebe mak sira produs hanesan modo, sira ofrese fali ba merenda eskolar” nia dehan.
