To’o ohin loron Timor –Leste seidauk iha legislasaun ida hodi halo estandarizasaun ba kualifikasaun aihan ne’ebe importa tama mai rai laran.
Country representative World Food Programme (WFP), Stephen Kearney hateten legislasaun kona ba kualifikasaun aihan ne’e importante tebes atu garantia aihan sira ne’ebe tama mai rai laran ne’e seguru no iha kualidade.
Aihan sira hanesan masin, nia dehan tenke iha zat yodium.
“Ami servisu hamutuk ona ho Ministerio Saude no Ministerio Comersion Industria e Ambiente atu dezenvolve esbosu legislasaun ida kona ba kualifikasaun aihan nian,” nia hateten, iha Hotel Timor, Dili.
Sasan ne’ebe fa’an iha rai laran inklui aihan sira, 99% importan husi estranjeirus.
Nia dehan, atu redus malnutrisaun iha Timor presiza investimentu ne’ebe bo’ot no intervensaun ne’ebe integradu husi ministerio relevantes (Ministerio Saude, Ministeriu Edukasaun, Ministeriu Agrikultura e Peskas, Ministeriu Infra-estrukturas inklui Ministeriu Comersio, Industria e Ambiente).
“Presiza investimentu ne’ebe bo’ot, tempu no pasensia tanba obstaklu ne’ebe Timor hasoru mak edukasaun,” nia hateten.
“Ita tenke enkoraja ema atu han hahan ne’ebe saudavel, halo dieta saudavel hanesan ikan, manu-tolun, na’an manu, modo inklui afuan hodi ita bele prevene malnutrisaun,” nia hateten.
Maibe, nia dehan, obstaklu bo’ot tanba ema timor konsidera etu mak sai hanesan hahan principal (makanan pokok), kuandu han kalan nian laiha etu, entaun ne’e la’os han ida.
Entaun presiza muda ema nia mentalidade, tanba tuir nia etu iha nia valor nutrisaun ki’ik liu, bele halo ema bosu maibe la hadia ema nia kakutak.
Enkuantu WFP rasik fo ona apoia aihan suplementar hanesan batar uut ba grupo vuneravel sira hanesan inan isin rua, inan fo susu inklui labarik tinan lima mai kraik.
Alende ne’e, nia dehan WFP mos supporta organizasaun local sira liu –liu grupo supporta inan iha sukus, ho objetivu atu fo edukasaun ba komunidade kona ba nutrisaun nian.
Nia informa, iha tipu malnutrisaun oioin mak identifika iha timor hanesan malnutrisaun badak, todan menus, anemia, defisiensia micronutriente inklui mos bokur liu (overweight), tanba fast food barak eziste iha Timor.
Kona ba ema Timor ne’ebe konesidu ho badak no isin ki’ik, nia dehan ida ne’e la’os rasa, maibe tanba impaktu husi hahan ne’ebe sira konsumu lor-loron laiha balansu nutrisaun.
Iha parte seluk Prezidente Komisaun F Parlamentar (saude, edukasaun, kultura, veteranus no igualidade jeneru), Virgilio da Costa Hornai hateten importante atu iha estandarizasaun patraun ida ba produtu sira ne’ebe importa mai rai laran liu –liu aihan sira.
“Tenke hetan sertifikasaun ba produtu sira ne’ebe tama ba merkadu hodi asegura produtu sira ne’e seguru ba sosiedade sira hanesan konsumidores,” nia hateten.
Nia dehan, parlamentu aprova tiha ona lei protesaun ba konsumidores sira importante governu harii tan laboratorium nasional ida hodi halo teste ba aihan sira ne’e.
Peskiza Timor-Leste aihan no nutrisaun tinan 2013 hatudu labarik idade 5 mai kraik 50.2% sofre malnutrisaun tipu badak, 37.7% todan menus no 11.0% krekas.
Entretantu Vise Ministra Saude Ana Isabel Soares hateten atu redus malnutrisaun iha timor, governu estabelese ona komisaun ida naran Konsstantil ne’ebe kompostu husi linha ministerio relevante sira hodi halao intervensaun.
“Komisaun ne’e lidera husi ministerio agrikultura ho objetivu buka solusaun ba rezolve problema malnutrisaun iha timor,” nia hateten.
Nia dehan problema malnutrisaun laos responsabilidade ministerio saude nian mesak tanba malnutrisaun kauza husi moras diarea, insufsiente aihan, laiha higieni ne’e responsabilidade ministeriu infra-struktura no agrikultura nian atu garantia komunidade asesu ba bee moos no aihan ne’ebe sufsiente.
