Membru Parlamentu (MP), Arao Noe konsidera servisu komisaun ba reforma judicial la’o neneik liu, tanba ladauk hatudu progresu servisu ne’ebe signifikativu.
Nia hateten, komisaun ne’e forma husi Primeiru Ministru ho objetivu atu halo avaliasaun ba setor justisa hodi identifika frakeza no dezafius sira ne’ebe durante ne’e orgaun judicial sira infrenta.
Komisaun ne’e rasik, nia dehan estabelese iha tinan kotuk (2015) no konsege rekruta ona ema espesialista judisial lubuk ida husi Timor no rai liur.
“Hau haree komisaun avaliasaun ne’e la’o lentu liu, sira mai halo aprezentasaun iha komisaun, ami haree sira nia mandatu mos la klaru,” MP Noe kestiona.
Tanba knar ne’ebe komisaun ne’e assume mak, nia dehan halo deit avaliasaun no rekomendasaun, wainhira halo avaliasaun presiza halo kedas draft ruma, atu sai mata dalan hodi hadia sistema judicial iha Timor.
Nune’e nia dezafia, wainhira komisaun ne’e hakotu nia mandatu iha tinan oin, katak sei laiha rezultadu diak ne’ebe mak sira konsege atinji.
“Hau fiar laiha rezultadu diak ne’ebe sira halo, tanba sira nia mandatu tinan ida deit,” nia dezafia.
Ne’e duni, nia dehan iha tempu badak Parlamentu Nasional liu husi proposta projetu de lei kona ba regiment tranzitoriu atu halo avaliasaun kona ba setor justisa nian, hodi la bele hein deit komisaun ne’ebe governu estabelese.
Iha parte seluk Diretor Judicial System Monitoring Program (JSMP), Luis Oliveira Sampaio, rekonese ezistensia komisaun reforma judicial, maibe nia laiha konesementu kona ba progresu servisu husi komisaun ne’e.
“Enkontru ikus halo ho doadores sira iha Palasio Governu, ami hetan oportunidade ba rona no agora hau la hatene nia kontinuasaun, tanba laiha enkontru,” Diretor JSMP Sampaio hateten.
Nia mos rekomenda ba komisaun reforma Judicial atu kria lei espesifiku kona ba kazu insestu, tanba dadaun ne’e julgamentu ba kazu insestu ne’ebe involve labarik, julga ho lei artigu 177 kodigu penal kona ba abuzu seksual ba minoridade, enkuantu involve ema bo’ot uza lei artigu 172.
Kona ba lei artigu 172, JSMP identifika iha frakeza balun, liu-liu kona ba protesaun limitadu, tanba iha lei ne’e, nia dehan hatuur klaru ona katak labarik ho idade 14 mai kraik ne’e la presiza evidensia.
Maibe sekuandu involve ema bo’ot, nia dehan minimu iha buat tolu mak sai hanesan faktus ; mak vitima tenke reziste kontra hasoru arguido, vitima tenke hakilar no hetan ameasa, se forma hirak ne’e mak la prova iha tribunal, maka tribunal konsidera ida ne’e hanesan konsiente (mau sama mau).
“Kria lei espesifiku ida ba kazu insestu atu hasai tiha bareira sira ne’e, krime ne’ebe mak involve relasaun familia aman ho oan, tiun ho subrinha, kuandu akontese, tenke julga no kondena sira,” nia hateten.
Alende ne’e, nia hateten presiza mos kria mata dalan ida ba interpretasaun imunidade ba Membrus Parlamentu Nasional no Governu inklui implementasaun lei protesaun ba sasin.
Hatan ba kestaun ne’e Ministru Justisa Ivo Valente, hateten servisu komisaun reforma judicial agora dadaun la’o hela.
“Sira halo reforma ba area oin-oin ; halo peskiza no koordenasaun instituisaun estadu sira, harmoniza lei sira no halo buat barak ona,” nia hateten.
Maibe atu denunsia kona ba komisuan nia progressu servisu ne’e, nia dehan depende ba komisaun wainhira mak atu fo sai ba publiku.
