Timor Oan besik 10,000 dala ida tan halao asaun pasifika (22/03) iha Embaixada Australia nia oin, iha capital Dili, hodi hasoru governu Australia nia la kohi atu negoseia markasaun fronteira maritima permanente iha Tasi Timor ne’ebe nakonu ho riku-soin.
Asaun pasifika ne’e nudar asaun loron-rua nian ne’ebe sei halao iha Dili no koinsidi mos ho kampaña internasional ne’ebe sei halao durante semana ida tomak, no inklui mos asaun hanesan iha Australia no Indonesia.
Prezidente Movimentu Kontra Okupasaun Tasi Timor (MKOTT), Juvinal Diaz, hateten povu Timor-Leste kontinua ejiji justisa kona ba fronteira maritima.
“Tinan barak ona povu ida ne’e fakar nia ran tanba deit atu afirma nia soberanu no identidade, agora ita nafatin luta hodi salvaguarda ita nia soberanu no ita nia direitu,” Prezidente MKOTT Diaz hateten, bainhira dirije asaun pasifika, iha Embaixada Australia oin, iha Fatu-hada, Dili.
Nudar jerasaun foun, nia dehan, labele husik sakrifisiu sira ne’ebe mak heroi da patria sira husik hela ba sira.
Iha inisiu kedas, nia hateten, Australia buka argumentu oin-oin, hodi justifika sira nian kanten, hanesan iha 1972 Australia halo akordu ho Indonezia atu define sira nia fronteira no mosu argumentu falsu ba plataforma kontinental husi Australia, ho ida ne’e halo sira okupa no domina tasi Timor.
Nune’e mos, nia dehan, iha 1974 kompania mina rai Australia nian konsege deskobre kampo greater sunrise atu hafasil sira hodi hetan riku soin iha tasi Timor, no iha 1975 Australia suporta invazaun Indonezia mai Timor-Leste no rezulta Timor oan besik 200.000 mak mate.
Nia hatutan, bainhira Timor-Leste manan independensia husi okupasaun ilegal Indonezia, Australia hakarak nafatin fo presaun balun ba riku soin Timor-Leste nian liu husi obriga Timor-Leste atu rekonese direitu balun Australia nian ba iha kampo minarai elang kaka tua, bayu undan, greater sunrise nomos halo Timor-Leste lakon nia direitu ba kampo minarai laminaria, corallinna, buffalo ne’ebe to’o ohin loron sai area disputa entre rai rua nian.
Enkuantu komunidade Mariano Asanami Sabino, hateten povu Timor la kontra governu Australia, maibe tenke deside saida mak sai nudar direitu Timor-Leste nian.
“Ami la koalia aat governu Australia, ami so husu fo fila fali Timor nia direitu,” Sabino ejiji.
Iha fatin hanesan reprezentante komunidades relijiouzus Melbourne nian iha Australia, Bispo Auxiliario Hilton Deakin, lamenta ho pozisaun governu Australia nian.
“Sira halo manipulasaun, tanba sira hakarak Timor nia mina no gas, tanba ne’e to’o ona tempu ita tenke hapara buat ida ne’e,” Bispu Deakin hateten.
Nia rekonese, istoria fronteira maritima hahu husi inisiu to’o agora sai nudar kestaun ne’ebe mak komplikadu tebes.
Bispu Deaking haktuir tan katak povu Australia barak mak apoia Timor oan sira hodi kontinua hakilar ba governu Australia kona ba kestaun ne’e.
Iha okaziaun ne’e, nia mos husu ba governu Australia atu tuur hamutuk ho povu Timor hodi deside buat ne’ebe justu ba nasaun Timor-Leste.
