Sekretario Jeral Comisaun Nasional Combate ao HIV/SIDA Timor –Leste (CNCS-TL), Daniel Marçal, hateten Timor –Leste potensial tebes ba transaksaun virus HIV/SIDA, tanba komunidades sei falta informasaun kona ba virus ne’e.
Aleinde ne’e, nia dehan, mos tanba agora dadaun komunidade sira iha distritu Bobonaro, Suai, Oe-Cusse fasil atu tama sai iha fronteira ho Border Pass.
Fator seluk tan mak, nia dehan, hanesan kultura bandu ema atu koalia livre kona ba edukasaun seksual, religiaun kontra maka’as uja kondom inklui mos ekonomia fraku, tanba ema bele uja dalan seluk hodi hakonu sira nia nesesidade.
Tuir dadus ne’ebe Ministerio Saude relata ona husi 2003 to’o 2013, iha ona kazu 408 ne’ebe konsege registu.
“Sira ne’ebe ita la registu ne’e la’os atus, maibe rihun ona iha ita nia rai laran, tanba ne’e situasaun iha Timor-Leste potensial tebes,” Marcal hateten, bainhira hala’o kampanha kontra HIV/SIDA iha Universidade da Paz, Dili.
Nia hatutan, instituisaun sira hanesan governu, igreja no sosiedade sivil tenke iha konsensus hamutuk atu fo atensaun ba problema HIV/SIDA.
“Problema HIV/SIDA ne’e problema nasional, bainhira iha hanoin ne’ebe diferensa fo dalan ba iha virus ida ne’e atu dezenvolve iha rai laran, joven sira sai vitima ba moras ne’e,” Marcal hateten.
Entretantu, Agostinho Ximenes, nudar joven ida hateten ho era globalizasaun agora, Timor –Leste mos risku bo’ot ba transaksaun virus HIV/SIDA, tanba joven sira barak mak hili liu hela iha kos duke familia, aktividade seksual la’o namanas iha bairo-bairo.
Tuir nia, fator ekonomia mos kontribui tebes ba iha transaksaun virus HIV/SIDA, tanba ne’e edukasaun ne’e importante tebes, nune’e bainhira sira foti desizaun ruma mos sei hanoin fali kona ba risku husi desizaun ne’ebe sira foti ba sira nia saude no futuru.
“Agora la’os tempu ona atu kontra malu, tenke iha konsensus hamutuk governu, igreja, sosiedade hotu ba problema HIV/SIDA, tanba aktividade seksual la para,” nia dehan.
Iha parte seluk, Diretora Nasional Saude Distritu Dili, Agustinha da Costa, hateten distritu Dili numeru 1 ba kazu HIV/SIDA hamutuk 339 kazus hahu husi 2003-2013.
Atu kombate moras ida ne’e, nia dehan, ema hotu tenke iha konsiensia rasik atu prevene an, Ministerio Saude mesak labele, tanba moras ida ne’e liga ho ema nia attitude.
