Planu Ministeriu Edukasaun (ME) atu implementa lian maternal ka lian inan iha eskola ensino baziku atu labarik sira iha primeiru siklu (primeira ano to’o terseira ano) bele ativu liu tan iha prosesu aprendizajen hetan reasaun maka’as husi sosiedade sivil balun, to’o tuda surat tahan ba iha Embaixadora UNESCO Boa Vontade Edukasaun Kirsty Sword Gusmao bainhira halo diskusaun ho sosiedade sivil kona ba planu ida ne’e iha Sala Auditoriu UNTL Liceu (27/01).
Sente komiku oituan bainhira asiste atitude husi sosiedade sivil balun ne’ebe durante ne’e luta ba direitu no dignidade feto nian maibe la hatudu sira nia maturidade iha publiku e pior liu tan hahalok ida ne’e fo sai iha Televizaun Timor-Leste. Kestaun simu ka lasimu ne’e normal maibe la ho attitude hanesan ne’e (deskulpa ami la apoia parte ida). Nudar feto Timor ne’ebe luta ba direitu no dignidade feto nian, dignidade feto Timor iha ne’ebe?
Mas prontu. Iha editorial badak ida ne’e ami hakarak kestiona kona ba sosiedade sivil liu-liu sira ne’ebe tuda surat tahan ba iha Embaixadora Gusmao, komprensaun kona ba implementasaun lian inan iha ensino baziku to’o iha ne’ebe? Hatene ka la’e kontestu husi lian maternal ne’e rasik, tanba iha balun dehan lian maternal sei implementa mos iha nivel sekundariu to’o universidade, balun fali dehan ho implementasaun lian maternal sei sobu unidade nasional.
Tanba ne’e ami sujere ba sosiedade sivil antes atu hatudu atitude hanesan ne’e, tenke hatene uluk kontestu husi inisiativa lian maternal ne’e rasik, implementa iha ne’ebe, ba se se deit, oinsa nia implementasaun, tenke hatene no komprende lai foin halo protesta.
Ba fali iha parte ME nian liu-liu ba Diresaun ne’ebe toma konta ba planu ne’e, ita bo’ot sira halo ona sosializasaun ka la’e ba iha komunidade inklui sosiedade sivil kona ba implementasaun lian ne’e? Se halo ona sosializasaun oinsa reasaun husi komunidade sira liu-liu ba iinan-aman sira, sosializasaun to’o iha ne’ebe, esplika detailha ka la’e? Ho lian saida (sosializasaun iha area rurais liu-liu ba eskola hirak ne’ebe implementa uluk lian ne’e) tanba sosiedade sivil ne’ebe halo servisu iha Dili laran deit la komprende ona maske ho lian Tetun.
Tuir The Dili Weekly (TDW) nia hatene no komprende katak lian maternal implementa deit ba iha eskola ne’ebe nia alunus sira la hatene liu lian Tetun (pre eskolar), liu-liu eskola sira ne’ebe iha area izoladu ne’ebe lor-loron koalia deit lian inan.
Objetivu husi lian ne’e, mak atu labarik sira bele ativu liu tan iha prosesu aprendizajen no materia ne’ebe profesores fo ba sira iha eskola bele transforma ho diak no sira bele akapta ho diak mos, no tuir mai bele aprende lalais liu Lian Ofisial Tetun no Portugues.
Karik diak liu hanoin katak inisiativas hotu diak wainhira bazeia ba buat ruma. Hanorin ho Lian Materna la os buat ida foun iha Mundu ka Timor-Leste mak hanoin uluk. Hanorin ho lian maternal bazeia ba esperiensia rai barak iha mundu ne’ebe koko ona no hetan katak iha duni sesessu atu aumenta literasia infantile liu-liu iha areas remota ka izolda. Tanba sa mak ita la koko deit projetu pilotu ne’e, depois estuda nia rezultado no hafoin ida ne’e mak ida-idak komentar oin-oin maibe bazeia ba evidensia.
Ami senti ida ne’e diak liu do ke lori emosaun no falta komprensaun atu koko sobu inisiativa ida ke seidauk koko implementa.
Nasaun foun tenki koko buat hotu haree ida ne’ebe mak rezultadu diak mak uza lori ba oin. Harii nasaun foun ida la iha formula ida ke los, liu deit hosi esperiensia no tempu no brane atu koko buat inovativu mak bele sai diak.
