Implementasaun lian Materna iha Ensino Baziku iha primeiru siklu hamosu pro no kontra iha sosiedade nia le’et. Hatan ba kestaun ne’e Primeiru Ministro Kayarala Xanana Gusmao dehan lian maternal la’os atu destroi unidade nasional maibe atu ajuda labarik sira atu bele komprende lalais materia ne’ebe profesores sira fo.
“Implementasaun lian maternal ne’e ba labarik sira nebe maka foin tama eskola nebe lahatene Tetun. Sira nebe hatene Tetun nafatin kolia Tetun, ne’e para profesores sira labele lakon tempu atu tradus Tetun ba lian inan ba labarik sira. E ida ne’e la’os atu sai nasional nebe ita hotu-hotu oras ida ita kolia Mambai oras ida ita aprende ida, ne’e la’os hanesan ne’e, ajuda labarik sira nia lian inan iha fatin nebe sira
lahatene atu nune’e bele adapta lalais,” esplika Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmaõ, semana kotuk (08/02), iha Uma Fukun, Dili.
PM Gusmao hatutan atu labarik sira iha primeiru siklu bele komprende lalais, presiza kria kondisaun no prioridades.
“Tanba ne’e mak temi alunus ne’e sentru no prioridades. Prioridades educasaun nian maka ne’e, alunus ne’e tenki sai sentru ba ita nia sistema, tenki fo condisoens para estudante aprende condisoens ba labarik tinan lima, tinan neen tanba sira la presiza laboratorium. Labarik sei komprende lian inan liu atu hakerek, atu le’e, labarik sei komprende lalais liu, ne’e maka wainhira hanorin tama fali iha lian Tetun no Portugues ne’e lalais liu,” PM Gusmao dehan.
Entertantu tuir Deputada Fernanda Borges katak politika lian maternal nebe maka mai husi UNESCO husi peskiza katak lian inan sira nebe iha distritu-distritu ne’e komesa lakon ne’e duni ho politika ne’e bele promove mais sei iha polemika tanba Timor-Leste nia kontexto ne’e oin seluk.
“La’os lakohi atu implementa, maibe kondisaun saida mak ita atu implementa, halo nusa mak ita atu implementa, bainhira implementa lingua maternal ita nia kontextu oin seluk, labele tuir observa ida deit, tenki konsulta alargadas iha komunidade tanba wainhira ita husu ba inan sira katak hakarak implementa lian maternal barak mak lakohi,” Deputada Borges katak.
“Halo ona konsultasaun ho komunidade ona ka seidauk,” nia husu.
Iha biban hanesan Ministru Educasaun (ME) Dr. João Cãncio Freitas katak factus barak mak halo labarik Pre-Eskolar sira lahatene buat barak tanba sira la komprende lian Tetun ho lian Portuges ne’e duni husi lian materna bele transforma material ba sira.
“Ne’e factu katak labarik la koalia Portuges iha uma, nia to’o mai eskola Pre-Eskolar nia to’o ho to’o professor kolia ho lian Portugues entaun nia komprende saida, la komprende buat ida. Labarik balun Tetun mos la kolia,” Ministru Freitas dehan.
Tuir nia, Tetun la’os lian materna tanba komunidade barak liu-liu sira nebe mak moris iha areas rurais la koalia Tetun.
