Relasiona ho planu Minsteriu Edukasaun (ME) ne’ebe sei implementa lian maternal iha Ensino Baziku iha tinan ne’e, Membru Parlamentu Nasional husi Bankada Opozisaun FRETILIN no bloku Aliansa Maioria Parlamentar (AMP) husu ba meza Parlamentu National atu bolu Ministru Edukasaun, Dr. Joao Cancio Freitas, atu mai iha PN atu halo esplikasaun klaru ba projetu implementasaun lian maternal.
“Rezolusaun ida mak ita aprova iha ne’e kona ba ensino lian maternal ninian, hau hanoin iha ne’e distintus Deputadus hotu-hotu husi AMP ninian mak proponente para Governu hapara tiha implementasaun hanorin lian materna ida ne’e,” hateten Deputado Inacio Moreira, FRETILIN, semana kotuk (30/01), iha Parlamentu Nasioanl, Dili.
Maibe tuir Deputado Moreira saida mak akontese Governu la respeita ba rezolusaun ne’e tanba kontinua la’o atu halo implementa ba lian maternal iha ensino iha rai laran.
“Hau bainhira hau hare notisia ida, hau hanoin ida ne’e lolos Governu tenki fo atensaun duni para lalika halo tuir fali grupu oan ida ninia hakarak,” tenik Deputado Moreira.
Nia parte duvida ho implementasaun lian maternal iha ensino baziku no nia “tauk tanba keta iha kotuk iha interese ruma.”
“Buat ne’e kuandu hahu hanoin, ema barak tenki tetu, ema barak mos halo analiza, tanba sa mak Governu ida ne’e halo obriga aan para tenki implementa hanorin lian materna ida ne’e,” Deputadu Moreira haktuir tan.
Nia fo mos ezemplu situasaun Distritu balun hanesan, Distritu Baucau, Sub-Distritu Venilale ne’ebe ho lian materna tolu defisil atu hanorin tanba lian tolu.
Entertantu Deputadu Natalino dos Santos, CNRT, hateten tenki bolu Ministru Edukasaun Dr. Freitas ba iha PN atu nune’e bele halo esplikasaun klaru ba Deputadu sira konaba implementasaun lian materna ninian.
“Ne’e importante tebe-tebes, selae ita konfuzasaun. Ita rasik ejizi ita tenki koalia Tetun maibe eskola iha Portugues tenki koalia Portugues, iha parte seluk tenki dejenvolve lian materna,” hateten Deputado dos Santos.
Nia sujere tenki partes hotu hare didiak mak lao ba oin selae bele lao fali ba kotuk.
“Ida ne’e mak baze importante hau hakarak bolu Ministru Edukasaun mai iha ne’e, se bele meza tau atensaun para mai iha ne’e atu halo esplikasaun didiak se lae kria konfuzaun no povu mak sei sai vitima ba desizaun nebe mak ita foti,” Deputado dos Santos Natalino hateten.
Iha fatin hanesan Vise Prezidenti Komisaun F, Deputado Francisco Jeronimo, hateten katak, lian materna defisil atu implementa tanba iha distritu Liquisa iha lian rua, Mambae no Tokodede.
“Kuandu hau nia oan sira ba aprende Mambae ho Tokodede iha ne’eba, ema eskola iha Dili aprende Tetun ho Portugues bainhira mak ami hanesan, ami duni malu nafatin deit,” tenik Deputado Jeronimo.
Nia hatutan tan katak, wainhira sira sei preokupa ho lian Tokodede ho Mambae ema nia oan sira ba tiha ona Tetun ho Portugues.
“Ezemplu seluk se hau muda husi Liquisa ba servisu fali ba Oecuse, hau nia oan lian Baiqueno lahatene atu oinsa ba eskola, iha professor ketak ba nia ka lae,” Deputado Jeronimo dehan.
Nia informa katak, labele hare fali rai sira seluk ninian hodi implementa sira nia sistema iha Timor tanba rai selu-seluk mos to’o agora la rezolve sira nia problema ne’e.
“Hau rasik ba husu informasaun iha rai Afrika, iha Mocambique, iha Afrika du Sul, husu informasaun. Ida hanesan ne’e sei la rezolve problema to’o iha nia hun.”
