“Aktu krime ne’ebe komete husi arguidu hasoru vitima ho idade idozus, nu’udar krime omisidiu argavadu tanba ne’e husu ba tribunal kompetente hodi hamonu pena ne’ebe justu bazeia ba gravidade krime ne’ebe arguidu komete” hakturi, Director ezekutivu Programa Monitorizasaun Sistema Judisial (JSMP), Luis De Oliveira Sampaio iha semana kotuk (17/10).
Antes akontesementu ne’e arguidu nu’udar elemente military iha forsa Armada F-FDTL, maibe komando F-FDTL demite ona arguidu tanba kazu ne’ebe nia involve.
Director JSMP Oliveira hatutan katak nudar elementus militar tuir loloos tenki sai hanesan lutu ba nasaun hodi proteze kualker amiasa hasoru sidadaun sira la’os sai fali amiasa ba sidadaun sira hodi halo tortura hasoru ema idozus to’o mate.
Julgamentu ba kazu ida ne’e preside husi painel Juizes koletivu.
Tuir testamuha ho inisial LC ne’ebe iha tempu akontesementu hamutuk ho arguidu deklara katak, iha loron 15 Maiu 2011 mais ou menus oras tuku 15:00 loro kraik sira hemu hamutuk tua butir 4 no serveja ABC lata 3.
Bainhira arguidu ho kolega seluk sei hemu, testamuha LC ba visita katuas ida ho inisial FM iha uma sorin. La kleur hafoin arguidu mos tuir ba no haree LC tanis, arguidu husu dehan tanba sa mak tanis, LC dehan triste tanba hare katuas ne’e nia moras. Arguidu husu LC se katuas hakarak nia bele kura katuas, Arguidu dehan katuas nia moras ne’e ema mak halo, bainhira sei koalia vitima mosu ho lori hela hudi atu han. Tanba deskonfia vitima no arguidu duun vitima mak halo katuas ne’e moras tanba deskonfia katak vitima kaer aimoruk aat (buan) depois arguidu basa no rasta vitima nia fuk hodi obriga vitima fo ai moruk diak ba katuas FM.
Liu tan LC depoimenta katak, tanba la tahan haree arguidu baku no obriga vitima depois LC desmaia (lakkon konsensia) no monu la hatene saida mak akontese tan. Bainhira LC hader, kareta ambulance lori vitima ba tiha ona ospital no depois arguidu rasik husu ajuda atu haree vitima iha ospital no sira haree katak kondisaun vitima latan hela iha kama leten no too ikus vitima mate.
Tuir testamuha ho inisial JC, BDC, JXA, GGG no EDC ne’ebe iha tempu akontesementu haree ho matan deklara katak, arguidu; basa, tuku, tebe dala barak no baku ho kanuru rai henek depois lees vitima nia ropa no loke vitima nia kelen hodi hatudu ba publiku katak buan nia sasan lulik mak hanesan ne’e. Arguidu mos hatama no hasai vitima ba be posu laran, no iha momentu ne’eba vitima hakilar dehan na’I hau sala saida, maibe arguidu nafatin baku vitima.
Pozisaun ministerio publiku ne’e bazeia ba Artigu 139 (h) Kodigu Penal Timor Leste ne’ebe difini katak “vitima ema vulneravel tebes tanba nia idade, moras ka defisiensia fizika ka psikika”. Bazeia ba artigu refere ministerio publiku husu ba Tribunal fo kastigu ba arguidu tinan 15 prizaun.
Iha parte seluk Celeste nudar reprezentante Sekretaria Estado da Promosaun Igualdade (SEPI) katak akontesementu ne’e la logika tanba deit mosu deskonfia bele hakotu ema nia vida ne’e laos penbunuhan biasa merese hetan pena ne’ebe todan.
“Tuir hau pesoal katak pena prizaun ne’ebe nia hetan tinan 15 prizaun merese duni ba nia tanba nia halo lakon ona ema seluk nia vida, maibe hau rekoinese katak pena ne’ebe nia hetan ne’e sei menus tanba hahalok ne’ebe arguido halo ne’e nia hakarak duni laiha ema ida obriga nia no iha tempu akontesementu ne’eba nia laos moras mental ne’eduni tuir hau nia hanoin pena prizaun hasae ba tinan 20, se karik akontese iha nasaun seluk bele dehan katak hukuman mati maibe Timor- Leste dehan hukuman mati la to’o tinan 30,” dehan Reprezentante SEPI ne’e’.
Nia rekoinese katak iha ema balun la satisfeitu ho pena prizaun ne’ebe arguido simu tinan 15 tanba atetude ne’ebe arguido halo, pior liu nia oho feto idosu ida no iha tempu ne’eba nia hanesan membru F-FDTL.
Entretantu Directora Rede Feto, Yasinta Lujina hateten katak Tribunal hanesan orgaun ne’ebe indepedente no orgaun ne’ebe ema hotu fiar ne’eduni tenke bazeia ba lei saida mak hakerek iha lei nia laran tenke kumpri lei ida ne’e tuir hahalok ne’ebe arguido sira komete.
“Tuir ami prosesu hot-hotu ita tenke fo fiar ba iha tribunal hanesan orgaun ne’ebe indepedente labele iha intervensaun husi parte ne’ebe deit ami fiar katak tribunal sei foti desizaun ida ne’ebe justu ba ema hotuhotu no oinsa atu fo exemplo ida ba ema seluk atu labele komete iha hahalok sira hanesan ne’e,” dehan Directora Rede Feto Lujina.
Lujina rekoinese katak hahalok ne’ebe arguido halo ne’e todan tanba hakotu ema nia vida ita ema ida la iha direitu atu halakon ema seluk nia vida ne’eduni husu ba Tribunal atu fo duni pena ida ke todan tuir hahalok ne’ebe nia halo katak halakon ema nia vida ida ne’e ita labele fo premisaun ba ida ne’e, Tribunal tenke mantein nafatin lei ne’ebe iha no foti desizaun ida ne’ebe justu ba ita nia vitima sira atu nune’ bele fo hanorin ba populasuan sira atu labele repete tan hahalok sira ne’e.
