Ministériu Agrikultura Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF) liuhusi nia Diresaun Nasionál rejistu ema na’in haat (4) mate tanba asu tata no ema na’in 4 refere identifika mate tanba afeta husi moras rabies.
“Timor-Leste kontinua afeta ba moras rabies ne’ebé akontese liuhusi animál sira, hanesan asu sira ne’ebé afeita ba ema nia vida. Husi tinan kotuk to’o mai fulan ida-ne’e ita iha ema na’in-haat mak lakon ona vida, tanba afeta ba moras rabies, na’in-tolu iha RAEOA no ida iha Ermera,”dehan Ministru ba MAPPF, Marcos da Cruz, hafoin halo abertura ba workshop fundamentál ba finaliza Planu Estratéjiku Nasionál Rabies iha Timor-Leste, iha Hotel Novo Turismo, Díli, foin lalais.
Nia hateten, rabies ne’e tinan-tinan hamate ona ema barak iha mundu tomak, maioria labarik sira, tanba ne’e ema hotu tenki hamutuk hodi kombate moras rabies iha Timor-Leste.
“Atu fó hanoin katak moras rabies la’ós problema MAPPF nian deit, maibé presiza esforsu koletivu, koordernadu, multisetorál no sustentável, tanba eliminasaun rabies ne’e la’ós responsavel ema ida nian de’it.
Iha nasaun barak hatudu ona katak ho estratéjia korretu, vontade polítika no envolvimentu komunidade nian, bele kontrola moras ne’e no ultimamente bele elimina tiha,” dehan Ministro.
Iha fatin hanesan, Vise-Ministru ba Fortalesimentu Institusionál, iha Ministériu Saúde, José Magno dos Reis hateten, kazu rabies hamate ema na’in-haat, ida ne’e hanesan ameasa boot ida ba saúde públika, tanba ne’e presiza atu parte hotu responde ho urjénsia hodi kombate moras ne’e.
“Ida-ne’e hanesan lakon ida-ne’ebé forte no makaas, tanba rabies la’ós ona ameasa ne’ebé sei dook maibé moras ne’e hela hamutuk ona ho ita, nia eziste iha ona ita-nia rai, tanba ne’e se ita la halo asaun imediata hodi kombate moras ne’e, mak moras rabies ne’e sei kontinua hada’et no sei fó risku boot ba ema barak nia vida, liuliu ita-nia labarik sira,” José afirma.
Nia hatutan, globalmente rabies hamate ema hamutuk 59.000 kada tinan, liuliu iha área sira ne’ebé presiza liu asesu ba vasina no tratamentu pós-espozisaun ne’ebé limitada. Kuaze 40% hosi vítima sira mak labarik sira ho tinan 15 mai kraik, ne’ebé dala barak asu tata sira bainhira sira halimar ho asu sira iha komunidade.
Iha fatin hanesan Reprezentante OMS iha Timor-Leste Dr. Arvind Mathur hateten, Timor-Leste uluk livre ona husi moras rabies ou raiva maibé ohin loron hasoru surtu ne’ebé progresu tebes, maski nune’e, estatutu ne’e bele rekupera fali, tanba rabies ne’e bele prevene 100%.
“Husi tinan kotuk 2024 até dia 30 Maiu 2025, ema hamutuk na’in haat ona maka mate, tanba moras rabies raiva-tuir dadus na’in tolu husi Oecusse no na’in ida husi Ermera, kada trajédia mate hirak ne’e tuir loloos ita bele prevene ne’ebé fó alerta ba ita atu labele ignora,” nia dehan.Nia esplika, moras rabies labele hapara husi setór ida de’it ka ministériu ida, ida-ne’e maka papél husi One Health, iha ne’ebé parte veterináriu sei monitoriza vasinasaun, epidemiolojia sira halo mapamentu kona-ba surtu, no ofisiál ambientál buka tuir kauza prinsipál sira no importante liu maka teki serbisu hanesan ekipa ida de’it.
