Diretor Psychosocial Recovery and Development in East Timor (PRADET), Manuel dos Santos hateten iha fator oi-oin ne’ebe kontribui ba ema hetan moras mental, maibe kliente barak ne’ebe sira fo asistensia maioria kauza husi ekonomia (laiha rendimentu), dezempregu no laiha atensaun husi familia (neglijensia).

Tuir nia, presiza halo peskiza ida atu identifika kauza fundamental ne’ebe kontribui ba iha numeru moras mental aas iha Timor –Leste.
“Ita atu hatene klaru fator sira ne’e, so bele justifika husi peskiza, maibe ami nia esperiensia simples ne’ebe atividade psikosocial ba maluk sira ne’e maka domina liu husi fator ekonomia no neglijensia husi familia,” nia hateten, iha Dili.
Alende ne’e, nia dehan fator kontribuinte seluk mak violensia, liu –liu feto sira ne’ebe hetan violensia dala barak no lahetan atensaun husi familia, bele monu ba situasaun ida ne’e.
Nia hateten, asistensia ne’ebe sira fornese ba ema moras mental sira durante ne’e maka kria atividade divertimentu (muzika), espiritual nian no atividade formasaun vokasional sira hanesan kustura, komputador no ekipamentu muzika.
Kona ba moras mental sira ne’ebe iha dalan ninin, nia dehan sira laiha espasu ida atu akumula ema sira ne’e, maibe halo aprosimasaun ba sira no lori sira ba iha sentru rehabilitasaun PRADET nian atu fo haris, han no tuir atividades, depois sira fila ba estrada ibun.
Nia hateten, laiha tarjetu ne’ebe klaru ba ema moras mental sira hetan rekoperasaun total (diak), tanba dala ruma kondisaun diak e derpente mosu fali.
Portantu, total numeru moras mental ne’ebe PRADET fo asistensia durante tinan 2003-2017 hamutuk nain 1571.
Iha parte seluk, Diretor Nasional Asistensia Sosial (DNAS) Mateus da Silva hateten governu liu husi ministerio rua (Saude no Solidaridade Sosial) halo ona diskusaun atu estabelese fatin ba ema moras mental sira nian iha futuru, agora iha hela prosesu.
Nia dehan, asistensia ne’ebe agora dadaun iha mak governu kontinua fo apoiu ba organizasaun social rua : hanesan PRADET no Sao Joao de Deus atu tau matan ba iha maluk sira ne’e.
“Presiza komitmentu husi ita nia superior sira iha nivel politika, halo desizaun ruma tanba ita atu haree asuntu defisiensia mental ne’e karun, ita presiza iha espasu ho fasilidade, rekursu humanu liu –iu psikiatria no servisu social sira nune’e ita bele fo atensaun ida ne’ebe diak ba maluk sira,” nia hateten.
Kona ba moras mental sira ne’ebe hela iha dalan ninin, nia dehan responsabilidade familia nian atu lori ba fasilidade saude hodi hetan asistensia saude no organizasaun sira hodi tuir atividade sira ne’ebe bele ajuda sira nia rekoperasaun.
Nia dehan, laiha mandatu ida ba governu atu ba rekolha maluk sira ne’ebe iha dalan ninin hodi tau hamutuk iha fatin ida.






