Governu liu husi Ministeriu Saude (MS) hamutuk ho parseirus estabelese hikas ekipa taskforce hodi responde ba moras ne’ebe hada’et husi animal ba ema inklui moras rabies, H1N1 no seluk tan.
Diretora Jeral Prestasaun Servisu Ministerio Saude (MS), Odete Viegas hateten agora virus husi moras hirak (rabies, H1N1, Zika) ne’e mosu ona iha nasaun vizinhos inklui Indonezia, tanba ne’e oportunu tebes atu linha ministerio sira ne’e tuur hamutuk hodi haree politika ida integradu atu halo prevensaun no antisipasaun.
“65% moras mai husi animal no ita haree komunidade barak mak moris ho animal, entaun ita nia papel atu desimina no hato’o informasaun ba komunidade,” nia hateten bainhira partisipa iha consultative meeting on influenza ate the human –animal interface (HAI) iha Hotel Timor, Dili.
Nia dehan, ekipa taskforce ne’e nia papel mak halo sosializasaun edukasaun ba komunidades kona ba prevensaun moras hada’et husi animal.
Nia hateten, importante atu fo hanoin ba familia sira atu moris iha kondisaun ne’ebe aproriadu (saudavel), tanba ema ida-idak moris tuir sira nia posibilidade.
Nia mos preokupa ho status nutrisaun familia nian, ne’ebe numeru malnutrisaun a’as fo implikasaun ba sistema imunidade ema nian ne’ebe tuun beibeik, entaun fasil ba virus atu ataka ema nia saude.
“Ita la han diak, deskansa ladiak no preokupa ho problemas oi-oin, entaun fasil ba moras atu kona ita,” nia hateten.
Enkuantu iha tinan 2006, governu estabelese uluk ekipa ida kompostu husi reprezentante Ministerio Agrikultura e Peskas, Ministerio Edukasaun, Ministerio Saude, Ministerio Finansas Diresaun Alfandega no Ministerio Interior, maibe servisu lala’o tanba laiha linha koordenasaun ne’ebe diak husi linha ministerio sira ne’e.
Iha parte seluk, Diretor Jeral Pekuaria e Vetenaria Ministerio Agrikultura e Peskas (MAP), Antonio do Carmo hateten moras emergensia ne’ebe da’et husi animal ba ema ne’e sai problema saude publiku ne’ebe mundu hasoru agora hanesan virus Zika, Ebola, Rabies no H1N1.
Maske moras hirak ne’e seidauk tama, maibe nia hateten iha posibilidade tanba moras ne’e eziste ona iha nasaun vizinho Indonezia, entaun presiza iha politika ida klaru no servisu ne’ebe integradu atu estabelese sistema responde sedu ne’ebe diak ba kazu sira ne’e.
“Perigu tebes ba ita Timor, tanba ita nia asu husik livre los no labarik sira halimar ho asu, nune’e mos ema ignora tiha bainhira asu tata, entaun derepente mosu sinais e ita seidauk halo identifikasaun, ema mate ona,” nia kestiona.
Tuir nia, moras rabies perigu liu kompara ho moras HIV/SIDA tanba rabies ne’e afeta ba ema nia kakutak no la hatudu sinais no susar atu halo deteksaun, bainhira hatudu sinais ema mate ona.
Iha mos sinais moras rabies ba ema mak, nia esplika katak ema ne’e tauk loron manas no moras mental. Enkuantu sinais ba asu mak, baibain asu ne’e maus no derepente nia agresivu hodi tata arbiru no tauk loron manas.
Virus rabies ne’e mai husi virus ida naran ravdiovirosa husi animal asu, busa, lekirauk ne’ebe hada’et ba ema liu husi kabeen animal ne’ebe afetado ona virus ne’e liu –liu bainhira animal tata ema.
Servisu sira ne’e hahu husi estabelesementu ekipa no dezenvolve planu asaun hetan apoiu tekniku no financial husi Organizasaun Mundial Saude (OSM) iha Timor –Leste.
