Governu liu husi Ministeriu Saude ho parseirus, liu-liu reprezentante husi kompania farmaseutika (apotik) privadu sira iha Timor-Leste hala’o diskusaun hodi dezenvolve planu asaun nasional (PAN) hodi kombate antimicrobial resistence (AMR) iha rai laran.
Diretora Jeral Prestasaun Servisu Ministerio Saude (MS), dotora Odete Viegas hateten problema rezistensia antimicrobial ne’e mosu tanba utilizasaun antibiotika irrasionalmente.
Tanba ne’e, nia dehan atu kombate presiza esforsu multisektoral tantu husi instituisaun estado nian no setor privadu sira, liu –liu farmasia no klinika privado sira iha rai laran.
“Ita presiza desimina informasaun ba sira, atu sira mos bele fo ideas ne’ebe konstrutivu, elabora planu asaun ne’ebe diak hodi prevene utilizasaun antibiotika irrasional iha future,” nia hateten, iha enkontru konsultativu sobre analiza situasaun antimicrobial iha Timor –Leste, iha Hotel Timor, Dili.
Rezistensia antimicrobial ; mak bakteria, virus no parasite ne’ebe hela iha pasientes nia isin, ne’ebe mai husi hemu aimoruk antibiotika sein reseita husi medikus ou pesoal saude bainhira sira hetan moras ruma.
Nia hateten, ministerio estabelese ona taks force nivel nasional inklui pontu focal iha munisipios hodi fo edukasaun ba komunidades kona ba utilizasaun antibiotika.
“Ita nia frakeza ida mak ema fasil asesu ba iha aimoruk tanba aimoruk fa’an arbiru iha rai laran, ema isin manas oituan, ba sosa tiha antibiotika hodi hemu,” nia hateten.
Nia dehan, antibiotika so bele hemu bainhira pasiente sofre moras infesaun husi bakteria, parasites, virus no fongu maibe tenke bazea ba reseita husi pesoal saude.
Nia hatutan, Ministerio Saude iha ona standard treatment guideline (STG) jeral, tanba ne’e presiza politika ida kona ba utilizasaun antibiotika intermus kuantidade ne’ebe pesoal saude sira tenke fo ba pasientes.
Nia informa, ekipa juridiku Ministerio Saude dadaun ne’e dezenvolve hela lei farmasia ne’ebe sei finalize iha tempu badak.
Lei ne’e, nia dehan sei regula farmasia no klinika privadu sira iha rai laran hodi garantia komunidade bele asesu ba aimoruk ne’ebe kualidade no sei la fo impaktu ba saude.
Iha parte seluk reprezentante Organizasaun Mundial Saude (OMS) iha Timor-Leste, dotor Rajesh Pandav hateten iha buat barak mak presiza dezenvolve, intermus planu no politika kona ba problema ida ne’e.
“Ami halo ona sosializasaun, hateten ba komunidade sira atu hemu antibiotika bainhira iha reseita husi doutor no tenke hemu hotu aimoruk tuir reseita ne’ebe iha,” nia hateten
“Farmasia sira fa’an antibiotika ba komunidades bainhira iha reseita husi mediku, labele fa’an tuir sira hakarak.”.
Nia dehan, OMS apoia ona ministerio hodi produs pamfletu ho lian local no distribui ona ba komunidades inklui mos produs mensagen elektronika ba radio no TV nasional sira.
Rezistensia antimicrobial hanesan dezafiu bo’ot ne’ebe OMS hasoru ohin loron e agora dadaun, nia dehan tau ona iha programa prioridade saude publika global nian hodi kombate.
Impaktu husi rezistensia antimicrobial ba ema mak, nia hateten pasiente sei hela kleur iha ospital no numeru mortalidade aumenta.
Alende ne’e, nia dehan fo mos impaktu ba iha ekonomia nasaun nian tanba estado sei hasai osan bo’ot liu tan hodi sosa aimoruk ba tratamentu.
Entretantu Diretor Nasional Vetenaria Ministerio Agrikultura e Peskas, Antonio do Carmo, hateten problema rezistensia antimicrobial ne’e la’os deit ba ema, maibe animal mos.
“Ita uza antibiotika la kontroladu, entaun kria rezistente iha animal nia isin no ema ne’ebe konsumu na’an ne’e sira mos hetan rezistensia,” nia hateten.
Nia hateten, sira iha ona mekanismu kontrolu ne’ebe diak ba utilizasaun antibiotika ba animal.
Maibe, nia konkorda atu iha mekanizmu integradu ida atu kontrola utilizasaun aintibiotika iha rai laran intermus ba ema no animal.
Iha parte seluk espesialista moras infesaun, dotora Danina Coelho hateten laboratorium nasional laiha kapasidade atu identifika micro organism (bakteria, parasite, virus) ne’ebe iha pasiente nia isin nune’e medikus bele fo tuir reseitas.
Tanba ne’e, diagnostiku ne’ebe mediku sira halo bele la los, entaun antibiotika ne’ebe mediku sira fo mos labele servisu ho diak.
