Muda estilus moris no dieta ne’ebe saudavel sai asaun importante ba ema ida-idak atu implementa lor-loron hodi prevene aan husi moras atakasaun fuan.
Mediku espesialista fuan, Andre Monteiro hateten asaun importante sira ne’e ema individu idak-idak presiza halo ezercisio lor-loron.
“Labele konsumu hahan ne’ebe mina barak no labele fuma sigaru, tanba hahan sira ne’e fo risku bo’ot atu ema hetan atakasaun fuan ho fasil,” Espesialista Monteiro hateten, iha nia knar fatin iha Ospital Nasional, Dili.
Nia dehan, moras atakasaun fuan oho ona ema barak iha Timor, maibe komunidade barak seidauk sente no konsidera ida ne’e moras perigu, tanba falta konesementu.
“Husi bebe to’o ema bo’ot, kuaze pasiente ne’ebe ita haruka ba liur halo operasaun ne’e barak liu sofre Rheumatic Heart Disease (RHD),” nia hateten.
Nia informa, Timor iha moras fuan rua mak registu barak hanesan moras fuan Coronary Artery Disease no Rheumatic Heart Disease.
Nia esplika, Coronary Artery Disease ne’e mak moras fuan ne’ebe kauza husi konsumu hahan ne’ebe la saudavel inklui fuma sigaru.
“Moras ida ne’e perigu tebes, tanba oho ema derepente deit,” nia dehan.
Alende ne’e Rheumatic Heart Disease mos moras fuan ne’ebe kauza husi higiene ne’ebe oho ema barak ona.
“Moras fuan barak, liu –liu Coronary Artery disease tanba ema barak mos sofre hipertensi ne’ebe sai kauza principal,” nia esplika.
Nia rekonese mos, katak ospital nasional seidauk iha dadus ne’ebe klaru no fiksu kona ba moras fuan maibe agora dadaun pasiente nain 200 resin mak halo hela kontrolu (Check up).
Kona ba tratamentu, nia dehan sira so bele halo akompanhamentu ba pasiente liu –liu halo check up ho rutina no fo aimoruk.
Entretantu Diretor Nasional Apoiu Ospitalar Minsiterio Saude, Horacio Sarmento rekonese numeru pasiente ne’ebe halo referral ba iha rai liur kada tinan maioria ho moras fuan.
“Ita nia espesialista nain ida deit no ita nia ekipamentus la kompletu, entaun ita seidauk bele halo operasaun iha ne’e,” nia hateten.
Nia hatutan, Ministerio Saude iha kooperasaun ho ospital hat iha nasaun seluk hanesan National University Hospital Singapur, Malaysia no rua seluk iha Indonesia hodi fo atendementu ba pasiente.
Nia hatutan, pasientes fuan ne’ebe haruka ba halo tratamentu iha rai liur maioria hetan susesu no salva sira nia vida.
Dadus Ministerio saude hatudu tinan kotuk (2015) iha pasiente nain 370 resin mak halo transferensia ba rai liur.
