Tuir dadus estimasaun husi Ministerio Saude (MS) hatudu katak ema nain 70 husi nain 100,000 mak mate kada tinan, tanba sofre moras tubercolouse (TBC).
Diretor organizasaun Klibur Domin, Joaquim F. Soares, konsidera moras tubercolouse fo ameasas bo’ot ba iha Timor –Leste (TL), tanba timoroan barak mak sofre moras ida ne’e e pior liu laiha atensaun seriu husi governu atu kombate.
“Moras tubercolouse oho ema lor-loron iha area rurais, maibe ita nia governu la sente,” nia hateten, bainhira partisipa iha ASEAN Peoples’ Forum 2016, iha Sentru Convensaun Dili.
Nia rekonese, katak governu seidauk iha estatistika lolos kona ba numeru mortalidade kauza husi moras ne’e, maibe iha estimasaun bazeia ba numeru kazu ne’ebe identifika no numeru mate kada tinan.
Tanba ne’e, nia sujere ba governu atu halo survey nasional ida ba moras TBC e bazea ba rezultadu survey ne’e bele fasilita governu kria planu no programas ne’ebe konkretu hodi kombate.
Nia mos preokupa ho sustentabilidade programa TBC nian iha Timor –Leste bainhira Fundu Global hapara apoiu, tanba orsamentu ba programa ne’e la’os mai husi orsamentu jeral do estadu.
Orgaizasaun Klibur Domin hanesan organizasaun local ida ne’ebe foka ba moras tubercolouse liu –liu halo screening no edukasaun saude ba komunidades no fo mos tratamentu ba pasiente sira.
“Ita ba vizita uma kain ne’ebe identifika katak sira nia membru balun iha sintomas moras TBC no ita rekolha sira nia mear tasak lori ba laboratorium hodi koko,” nia hateten.
“Se sira hetan positive, ita fo tratamentu.”
Nia informa, kada loron sira identifika kazu TBC foun nain 30 to’o 40 iha area rurais, munisipio Liquisa.
Moras tubercolouse, nia esplika hanesan moras kronika ida ne’ebe mak espalha tuir anin liu husi mear, fanin husi ema ne’ebe afetadu. Moras ida ne’e bele kura maibe tenke halo tratamentu sedu no hemu aimoruk ho rutina durante fulan neen.
Iha parte seluk Medical Officer TBC iha Organizasaun Saude Mundial (OSM), Anupama Hazarika hateten Timor –Leste iha sistema saude ne’ebe diak tebes, tanba sira iha dotor, medikamentu (aimoruk) no fasilidades diagnostiku ne’ebe mak sufisiente hodi fo tratamentu ba moras ne’e.
Maske nune’e, nia dehan pasiente barak mak lakohi ba fasilidades saude no kontinua ba halo tratamentu tradisional.
“Ida ne’e bele espalha barak liu tan iha komunidade nia le’et liga ho konsidaun moris ne’ebe sei mukit hela,”
Kona ba ema ne’ebe sofre moras TBC maibe la hetan tratamentu sedu no diak, nia hateten ema ne’e sei mate ho neneik no pior liu tan mak bele hada’et ba ema seluk e konserteza barak sei afeta.
Tanba ne’e, nia husu ba komunidade sira ne’ebe mear liu ona semana rua tenke ba sentru saude ne’ebe besik hodi halo teste.
Nia hateten, OMS sei fo prioridade ba iha formasaun kapasitasaun ba pesoal saude da familia sira no servisu hamutuk ho ekipa promosaun saude hodi fahe informasaun ba komunidades kona ba moras tubercolouse.
Nia rekonese, katak Timor –Leste iha resitensia TBC maibe sei ho numeru ne’ebe ki’ik, tanba iha sistema foun pasiente sira tenke ba iha fasilidade saude lor-loron hodi hemu aimoruk ne’ebe observa direita husi medikus.
Entretantu Responsavel Klinika Bairo-Pite, doutor Daniel Murphy preokupa maka’as tanba Timor –Leste iha prevalensia ne’ebe aas no maioria foinsa’e sira mak hetan moras ida ne’e.
Nia konkorda, katak moras TBC mai husi pobreza tanba situasaun Timor –Leste ema barak sei mukit, laiha hela fatin ne’ebe adekuadu, ema liu nain 10 hela hamutuk uma ida fasil tebes hada’et moras ne’e ba malu.
“Joven idade reprodutivu hetan mear ran, krekas, iis bo’ot, labele halo servisu, toba deit iha uma ne’e kastigu bo’ot ba Timor,” nia preokupa, iha nia knar fatin Bairo-Pite, Dili.
Nia informa, kada loron sira identifika pasiente foun nain hat ba leten.
Nia mos husu ba ema hotu tenke servisu maka’as lori pasiente sira ba fasilidade saude hodi hetan tratamentu no fo edukasaun ba sira kona ba moras ida ne’e.
