Organizasaun Asistensia Legal ba Feto no Labarik (ALFeLa) fo asistensia legal ho gratuita ba labarik feto ne’ebe sai vitima (idade tinan 15 mai kraik) e feto vitima nain 517 mak asesu ona ba justisa formal hodi hetan justisa ne’ebe justu.
Diretora Interina ALFeLa, Marcelina Amaral hateten ALFeLa iha papel importante tebes atu esplika prosesu hotu tribunal nian ba vitima sira, tanba balun ladun komprende termus juridiku hirak ne’ebe juis sira uza iha prosesu julgamentu.
“Fo esplikasaun ou konselho legal ba vitima sira kuandu sira la komprende prosedimentu sira ne’ebe la’o iha tribunal laran no sistema justisa formal nian,” Diretora AlFeLa Amaral hateten, iha nia knara fatin Vila verde, Dili.
Nia dehan, tipu violensia ne’ebe akontese ba labarik sira ; maka maioria violensia seksual, abuzu seksual, violensia domestika inklui mos insestu no violensia seluk.
Kazu 517 ne’e, nia hateten hahu registu iha tinan 2005 to’o fulan Maio 2016. Husi numeru ida ne’e iha kazu 128 mak hetan ona desizaun final iha tribunal distrital sira, restu sei prosesu hela iha ministerio publiku, polisia no kazu balun tenke taka tanba lakon kontaktu ho vitima.
Kona ba desizaun, nia dehan desizaun hotu depende ba vitima nia deklarasaun no provas maibe ikus-ikus ne’e iha duni desizuan ne’ebe merese ba autor sira katak tinan 16 pena prizaun ba kazu violensia seksual.
“Justisa mai husi vitima nia lian, se vitima koalia lolos saida mak akontese ba nia, entaun bele muda desizaun tanba juis tenke rona faktus hotu no liga ba lei foin foti desizaun,” nia hateten.
Nia hatutan, dezafiu ne’ebe sira hasoru durante ne’e maka prosesu la’o kleur, entaun halo vitima sira haluhan buat ne’ebe akontese ba sira e ida ne’e bele implika ba desizaun final.
Nia dehan, vitima sira ne’e referal husi Unidade Polisia ba Ema Vulneravel (VPU), uma hakmatek PRADET no husi mos pesoal protesaun labarik sira iha munisipios.
ALFeLa organizasaun local ida ne’ebe estabelese iha tinan 2005 ho nia papel atu fo asistensia legal gratuita ba feto no labarik feto ne’ebe sai vitima ba violensia bazeia ba jeneru hodi asesu ba justisa formal.
Iha parte seluk Prezidente Grupo Feto Parlamentar, Deputada Florentina Smith, preokupa ho violensia ne’ebe akontese ba labarik sira iha rai laran tanba numeru ne’ebe relata husi sosiedade sivil sira kada tinan aumenta ba beibeik.
“Hau lahatene tanba sa?, ita nia rai maka livre demais ou falta edukasaun moral iha familia ga? ou tanba ita lakon hanoin,” nia preokupa.
Tanba ne’e, nia hateten presiza entidades hotu liu-liu igreja, governu, familias no sosiedade tenke tuur hamutuk hodi buka solusaun atu prevene no proteze labarik sira husi tipu violensia hirak ne’e.
Nia mos husu, presiza halo alterasaun ba lei balun liu –liu kodigu penal atu integra mos artigu ida iha laran hodi kriminaliza aktu insestu, tanba ne’e krime brutal ne’ebe akontese hela iha uma kain balun.
“GMPTL mos iha hela hanoin iha tempu badak sei haree fali kodigu penal ne’ebe ladun fo sansaun maka’as ba autor insestu sira,” nia hateten.
