Governu Timor-Leste liu husi Ministeriu Negosiu Estrangeirus no Kooperasaun (MNEK),iha ona planu atu buka tuir labarik hirak ne’ebe lakon ka separadu ho familia iha tinan 1975 (okupasaun Indonezia), tanba ne’e governu rua sei estabelese komisaun ida kona ba asuntu ne’e.
Ministru Jose Luis Guterres, hateten Governu Timor-Leste (TL) no Indonezia iha ona planu atu estabelese komisaun ida hodi identifika Timor oan ne’ebe separadu ho familia, tanba funu libertasaun iha tinan 1975.
Nia dehan, Task Force ne’e sei involve reprezentante husi governu rua nian inklui mos sosiedade sivil sira, hanesan Cruz Vermelha TL ho Internasional, servisu hamutuk hodi rekolha dadus no identifika lokalizasaun labarik sira ne’e nian.
“Bele dehan mos katak Ministerio Negosio Estrangeiru Indonesia mos dispodivel hela para fo apoiu ba iha ita atraves lokalizasaun,” Ministru Guterres hateten, hafoin halo abertura ba diskusaun publiku kona ba ema lakon forsadu no involuntariu ne’ebe organiza husi Asosiasaun Hak iha Salaun MNEK, iha Pantai Kelapa, Dili.
Nia hatutan, husi labarik hirak ne’ebe seperadu hosi familia, agora dadaun balun hasoru malu ho sira nia inan aman, ne’e tanba sira nia inisiativa rasik buka tuir inan aman to’o hetan.
Entretantu ativista direitus humanus, Jose Luis Oliveira, hateten labarik hirak ne’e lakon la’os tanba estadu mak hakarak, sira lakon ho objetivu ukun rasik an maibe estadu iha obrigasaun atu buka tuir ema sira ne’e nia paradeiru oras ne’e dadaun.
Nia dehan, ema barak mak lakon iha okupasaun Indonezia inklui mos labarik sira, tanba military sira halo rekruta ba labarik sira atu servisu ba sira (TBO) no kaer lori to’o ohin loron la fila.
“Ita buka ema lakon la’os atu obriga labarik sira ne’e mai fali hotu la’e ema,sira iha direitu atu hatene sira nia inan aman,” nia dehan.
Iha fatin hanesan vitima Vitor da Costa, ne’ebe uluk militar Indonezia lori ba iha Indonezia ho idade tinan 4, konta katak bainhira nia involve an iha organizasaun universitariu ida iha Indonezia hamutuk ho Timor oan balun, hamosu inisiativa atu buka tuir nia familia no mai husi ne’ebe.
Iha tinan 2004 , nia (Vitor) to’o iha Timor –Leste hasoru malu ho ativista direitus humanus balun iha Asosiasaun Hak, no Hak fasilita nia hodi buka informasaun kona ba nia familia, no ikus mai hetan duni nia familia iha Laga, distritu Baucau, maibe iha momentu ne’eba nia sente triste tanba familia halo tiha ona nia rate.
“Ba ami labarik ne’ebe separadu ho familia kleur, konserteza secara psikologi ami iha problema, la fasil atu simu ho tempu ne’ebe lais, presiza tempu atu rekopera fila fali hodi simu familia foun ne’ebe ami hasoru,” nia dehan.
Maske nune’e, nia dehan, kontente tebes atu hela iha Timor-Leste, maibe la’os agora tanba sei iha servisu barak mak presiza halo hodi tulun ema seluk ne’ebe sei separadu ho sira nia familia.
Tuir dadus iha relatoriu Comisaun Akolhamentu Verdade no Rekonsiliasaun (CAVR), katak labarik kuaze hamutuk 4.500 mak separadu ho sira nia familia durante funu ba libertasaun.
