“Hau nia observasaun no estudu balun hatudu katak kultura partriarkal ne’e la impata buat ida, so ke ita terjebak tanba rede internasional ne’ebe hatete kultura partriakal sai problema bo’ot, ba hau kultura patriakal la sai problema bo’ot, ezemplu Mana sira ne’ebe tur iha ne’e hot-hotu iha kultura patriarkal mas bele mosu iha publiku tanba edukasaun, entaun la’os kultura patriarkal mak impede maibe edukasaun,” dehan Membru Centru Estudus Jeneru UNTL, Dosente Gil da Costa, foin lalalis, iha Dili.
Nia dehan, cultural patriarchal hanesan razaun fundamental ida ba partisipasaun feto iha setor hotu, tanba sistema patriarchal mai husi uma lisan ida, nahe biti bo’ot e la’os hamrik mesak. “importante mak tau ses hanoin ida ne’e tanba ema hotu ne’ebe mosu iha publiku inklui feto bele sai responsavel iha uma laran, tanba iha edukasaun ne’ebe diak hanesan nasaun ne’ebe dezenvolvidu ona,” tenik Dosente ne’e.
Tanba ne’e Membru Centru Estudus Jeneru UNTL ne’e sujere ba organizasaun sira ne’ebe hala’o peskiza ba asuntu jeneru, atu halo analiza ne’ebe klean kona ba kestaun ne’e (kultura patriarchal) ne’e “impede duni ga lae feto atu involve iha vida politika tanba dala barak ema ida koalia, ema seluk koalia tuir deit, indikasaun la’os patriarcal maibe edukasaun mak problema bo’ot,”.
Entretantu Deputada Maria Lurdes Martins de Sousa Bessa, katak kultura patriarcal impede duni ba partisipasaun feto iha seitor e alende ne’e iha mos sosiedade matriarchal hanesan iha Distritu Bobonaro.
Maske nune’e nia parte orgulhu tanba Timor –Leste konsege hakat liu pasu bo’ot ida bainhira aprova lei numeru 03/2004 ne’ebe fo dalan ba involvement feto iha vida politika atinji duni 37 pursentu reprezentante feto iha Parlamentu Nasional, mesmu parte balun sei domina husi mane “ita iha prezidente bankada iha feto rua no komisaun espesializada tolu prezidi husi feto,”.
“Sistema patriarcal impede duni tanba mane mak hola desizaun no partisipasaun maka’as liu maibe ita mos dezenvolve ita nia sosiedade hakat ba sosiedade moderna ida hodi akompanha mos dezenvolvimentu moderna nian nune’e mos edukasaun ita aposta ba edukasaun, saúde, diferensia sosiais ita bele hakat ba oin diak liu tan,” dehan Prezidente Komisaun B Parlamentar ne’e.
Prezidente Bankada Partidu Demokratiku (PD) ne’e rekonese katak, Timor-Leste mesmu nasaun foun maibe partisipasaun feto iha prosesu dezenvolvimentu abansadu tanba feto barak mak tur ona iha kargu importante.
“Ezemplu hanesan Ministra Solidaridade Sosial (MSS), Isabel Amaral Guterres, Ministra Finansas (MF), Emilia Pires, Prokuradoria Geral da Republika lidera husi feto (Ana Pinto Pesoa) no iha Parlamentu Nasional hetan pursentu ne’ebe diak los, maske lei mak obriga maibe feto sira ne’e iha duni intelektualidade, kualidade, puder desizaun no influensia ne’ebe diak,”.
