Violensia kontra feto (violensia domestika, violasaun seksual) dalabarak mosu tanba kauza husi fator oi-oin ne’ebe halo feto sai vulneravel liu atu hetan violensia husi mane sira.
“Ita hare iha abut barak, abut ida mak tanba sistema patriarchal ne’ebe iha afirmasaun mane mak domina liu, dependensia ekonomikas mos kestaun ida, la asesu ba edukasaun no seluk tan,” hateten Perita ka Membru Komite Konvensaun Halakon Formas Diskriminasaun hotu-hotu Kontra Feto (CEDAW), Milena Pires (05/12), iha Pantai Kelapa, Dili.
Tuir nia, kazu violensia kontra feto, violensia domestika no violasaun seksual la’os deit akontese iha Timor, maibe buat ne’e fenomena ida ne’ebe akontese mos iha mundu tomak e Timor-Leste diak oituan kompara ho nasaun seluk iha mundu kona ba violensia hasoru feto.
“Iha Timor hau hanoin ita nia lei diak tebes tanba iha ona lei Violensia Domestika ita presiza hadia liu tan iha prosesu implementasaun,” tenik Perita CEDAW ne’e.
Kona ba kazu VD ne’ebe kontinua as maske iha ona lei, tuir Perita CEDAW katak presiza halo analiza ke klean ba sosiedade dadaun nee’ebe hetan dezafiu oi-oin. “hau hanoin katak ita nia sosiedade, sosiedade ida tranzisaun, ita sai husi funu, ita dadaun transzisaun konsolidasaun ita nia instutuisoens sira, e mos tanba papel feto ho mane ohin loron la hanesan,”.
“Hau hanoin ho mudansas sira ne’e halo feto sai vulneravel liu ba violensia, e importante tebes ba ita hametin ita nia mekanismu estadu ne’ebe bele fo resposta diak, fo protesaun ba feto sira ne’ebe hetan situasaun violent hanesan ita dehan lei iha ne’eba tiha ona, maibe ita nia sosiedade sivil ezemplu balun ne’ebe servisu iha area ida ne’e hanesan PRADET ne’ebe ke tau matan ba vitima fo ajuda, sira tinan-tinan sempre iha problema kona ba fundus tanba sira laiha osn atu selu sira nia ema ne’ebe fo apoiu ba vitima sira ne’e,” dehan Perita CEDAW ne’e.
Kona ba saida mak nia halo bainhira sai Membru Komite CEDAW iha Nova Yorke, Perita CEDAW dehan “Infelismente bainhira hau tur iha komite CEDAW, nudar membru komite diskute no hare relatoriu mai husi rai oi-oin, infelismente kona ba violensia kontra feto, violensia domestika, violensia seksual ne’ebe afetadu ba feto no labarik feto,”.
Entretantu Diretor Nasional Politika Jeneru, Armando da Costa dehan oras ne’e dadaun governu prepara hela relatoriu CEDAW kona ba asuntu feto nian ne’ebe sei submete ba iha Komite CEDAW iha Nova Yorke.
“Ami prepara hela relatoriu e tinan oin ba aprezenta iha Komite CEDAW iha Nova Yorke,” tenik Diretor ne’e.
Iha sorin seluk Komisioner Komisaun Justisa e Pas Diocese Dili, Cristina Perreira dehan kazu VD kontinua as tanba komunidade barak mak la hatene informasaaun kona ba lei VD ne’ebe iha.
“liu-liu iha area rural inklui iha Dili balun, komunidade balun la hatene saida mak violensia domestika no lei violensia domestika mak saida,” tenik Komisioner ne’e
Tanba ne’e nis sujere ba governu no sosiedade sivil ne’ebe servisu iha area ida ne’e tenke halo sosializasaun ne’ebe to’o iha area rurais. n
