Timor-Leste lau daudauk ona atu marka nia aniversariu independensia ba dala-10 no atu kompleta terseira ronda eleisaun nasional maibe perguntas ne’ebe mosu mak kona ba halo tiha ona konsolidasaun ba nia demokrasia ka seidauk? Ita hein katak konsolidasaun demokrasia nudar passo nesessario atu halakon konflitu internal no regulariza servisu Estadu nian. Maibe perguntas tuir mai mak wainhira ema ida koalia kona ba konsolida demokrasia ida ne’e signifika saida?
Ronda tolu eleisaun ho intervalu ida ne’e, sinal diak ida kona ba konsolidasaun demokrasia iha Timor-Leste. Maibe eleisaun deit seidauk konstitui demokrasia tomak. Indonesia mos iha eleisaun ho regular entre 1977 no 1997 iha governo Orde Baru nia okos maibe la bele konsidera Estadu demokratiku iha tempu ne’eba. La to’o atu iha proseduras formal kona ba demokrasia. Demokrasia presiza iha mos susbstandia, karik termu ne’e atu hetan signifikadu.
Iha termus simples, susbtansia demokrasia mak wainhira reprezentasaun governu hili livre hosi maioria votantes sira no mos halao servisu hodi reprezenta interesses sidadaun hotu-hotu ho bazeia ba prinsipius hili hosi maioria maibe la bele taun ba sorin minoria. Atu garante ida ne’e governu presiza hatan ba sidadaun sira lui hosi eleisaun regular, organizmu eleitoral independente, judisiariu ne’e bele haketak no independente no instituisaun balansu seluk hanesan mos ombudsman ka komissaun anti-corrupsan no ho ajensias estadu ne’ebe bele responde lalais.
Timor-Leste hetan markas diak kona ba instiutusional ho Comissaun Nasional das Eleisoens (CNE) no Sekretariadu Tekniku ba Adminstrasaun Eleisoens (STAE) (maske dala ruma instituisaun rua ne’e kompete ho malu) no mos Komisaun Anti-Korrupsaun (KAK) ida ne’ebe sei dezenvolve ho forte. Timor-Leste nia judisiariu mos hahu dezenvolve ho diak maske hahu tarde no sei hetan dezafius barak hosi lian barak ne’ebe koalia iha nasaun laran.
Iha truismu ida katak justisa la iha wainhira justisa serve iha lian ida ne’ebe la bele komprende. Isu lian sei kontinua problematiku iha maneiras oin oin. Sistema judicial ne’ebe uza lian ida ne’ebe ema oituan deit mak komprende, liu liu komplexidade legal, kontra fali fo assessu ba prosessu judicial.
Nos mos assessu ba justisa iha distritus mos limitadu liu liu kapital distritus nia liur and kazus pendentes sei barak. Maibe hosi historia sistema uluk ne’ebe atu promove kontrola no hakruk ba lei do ke justisa, sistema legal iha Timor-Leste hetan ona avansus diak iha tempu badak.
Judisiariu mos bele akonselha Presidente kona ba kestaun konstitusional no kestaun seluk kona ba komportamentu seluk ilegal ka korrupto.
Timor-Leste nia tempu resposta hosi ajensias estadu mos oin-oin, hosi neneik no inefisiente to lalais no kompetente. Maibe karik pontu iha ne’e mak hirak ne’e hotu dudu atu servisu makas liu no lalais no diak liu atu bele responde ho diak no tuir estrutura. Maibe mudansa cultural institusional mos han tempu la os lalais. Ida ne’e presiza ministrus ezekutivu ne’ebe presiza padraun konsistente hosi nia empregados no la iha presaun hosi familia ka kolegas.
Maibe importante liu ba konsolidasaun politika mak wainhira votantes hatene katak sira iha poder atu endorsa ka rejeita kandidatus politikus liu hosi sira nia vota. Mudansa governu liu hosi eleisaun iha tinan 2007 hatudu duni kapasidade ida ne’e.
Eleisaun iha 2012 parese sei halo mosu mudansa la dun makas iha ambiente politiku iha Timor-Lestse. Taur Matan Ruak karik nudar Xanana Gusmao nia kandidatu preferidu maibe tanba Jose Ramos-Horta la hadaun fatin no votantes iha abilidade atu vota no simu mudansa ho diak sinal ida diak mos. Importante hanesan mos Ramos-Horta simu mudansa ida ne’e no entrega autoridade koalia barak kona ba tipu sosiedade politika iha Timor-Leste.
Maibe importante mos liu mak ‘regras informal’ kona ba prosessu demokratiku ne’ebe hametin mo lokaliza konsolidasaun demokratika. Ho ida ne’e, ideia katak fahe espasu demokratiku hanesan no ho justu ba benefisiu komun konsolida signifikadu demokrasia iha sidadaun sira nia hanoin.
Iha nia konotasaun orijinal, ideia kona ba regras demokratika informal hato’o diferensa entre sidadaun sira ne’ebe la iha konsiensia ka iha konsiensia parsial deit kona ba sistema politiku no sira ne’ebe iha konsiensia tomak kona ba papel ezekutivu, administrativu no judisiariu.
Ida ne’e mos implika katak iha internalizasaun kona ba ‘regras’ prosesu politiku nian atu nune sira bele sai nudar kultura ida no ‘natureza segundu’ ba sira ne’ebe hola parte iha nia. Nune katak iha espera jeral ida kona ba direitus no obrigasoens kona ba atores politikus ida-idak, inklui mos votantes sira ne’ebe lao hamutuk ho diak.
Kona ba ida ne’e Timor-Leste sei iha tranzisaun nia laran. Votante sira mos hetan ona konhesimentu politiku no nia prosesus mos hahu ona kria abut maibe seidauk bele dehan metin los. No mos, Timor-Leste nia sidadoens mos sei internaliza ideas kona ba partisipasaun livre no hanesan, manan no lakon ho kalma no aseitasaun, no mos idea katak politika nudar mekanismu liu hosi ne’ebe sosiedade bele koalia kona ba nia aan no mos bele hola desizaun interna ne’ebe ema hotu simu.
Maibe Timor-Leste la iha tradisaun demokratika naruk, hanesaun sosiedades seluk. No mos iha ne’ebe tradisaun demokratika ne’e mos iha, votantes nia konhesimentu no komprensaun kona ba prosesu politiku dala barak mos sei limitadu no, karik diferente ho Timor-Leste nia esperiensia, tribalizadu.
Karik buat ne’ebe salva Timor-Leste nia prosesu politiku mak oinsa sidadaun hotu hakuak prosesu hirak ne’e hanesan rituan ida importante no signifikativu kona ba oinsa mak halo desizaun. Votantes Timor-Leste nian hatene se-se mak sira nia favoritu maibe iha kazus barak hatene mos se-se mak sira la koi atu lidera sira.
Nudar individual ema ida la bele determina se-se mak atu kaer ka la’e governu. Maibe tanba rejistu atu vota makas no tuir fali ba vota, dala barak liu hosi situasaun difisil no mos halo okaziaun sosial bo’ot kona ba ida ne’e, ema Timor-Leste hakat lalais hosi forma governasaun autoritario no la-reprezentativu ba ida, ne’ebe maske la os sussessu bebeik hanesan votante karik hakarak, maibe dala barak responde liu ba sira nia nesessidades and hatente kona ba votantes nia abilidade atu endorsa (suporta) ka rejeita sira tuir sira nia vontade eleitoral.
La iha sosiedade politika ne’ebe mak perfeitu no konsolidasaun demokratika ezisiti deit to’o pontu ida. Maibe iha Timor-Leste, demonkrasia konsolida daudauk hela no karik prosessu ne’e kontinua nafatin sei sai nudar ezemplu diak ida ba sira seluk ho tradisaun demokratika ho dezafiu oituan deit no ho jenerosidade barak liu ne’ebe ezisti kleur liu.
