Membru Parlamentu Nasional husi Partidus Politiku hotu liu husi Xefe Bankadas hato’o sentidu kondolensia ba Proklamador Francisco Xavier do Amaral ne’ebe fila ona ba Aman Maromak nia kadunan iha 06 Marsu, no bainhira familia entrega mate isin Primeiru Prezidente RDTL ne’e ba estadu iha PN iha 07 Marsu.
“Voa viajen Avo, ita nia historia ami sei hakerek iha ami ida-idak nia hanoin, ami sei tatoli ami ida-idak nia liafuan no habelar ami nia hahalok hodi hamoris povu no Nasaun Timor-Leste,” hateten Xefe Bankada Partidu Demokratika (PD), Deputadu Adriano do Nascimento, semana kotuk (07/03) iha Uma Fukun, Dili.
Deputadu Nascimento promete, sei hatutan no haklaken prinsipiu Proklamador no Primeiru Prezidenti Republika Demokratika Timor-Leste (RDTL) ba ukun rasik an rai ida ne’e.
“Nudar forsa politika ida Partidu Demokratiku mos kompromete atu hatur vizaun Fundadores Nasaun ida ne’e nian inklui Avo Francisco Xavier do Amaral ho mehi no mata dalan ba Partidu Demokratiku nian katak, kaer metin ukun rasik an no hari Nasaun husi baze,” promesa Xefe PD ne’e.
Entertantu Xefe Bankada Congresu Nasional Rekonstrusaun Timor (CNRT), Deputadu Eduardo Barreto hato’o votus de pezar no sentidu kondolensia ba familia matebian Francisco Xavier do Amaral.
“Ba militantes no kuadru Partidu CNRT nian no Fundador nebe hamutuk ho Avo Xavier hari ASDT iha 1974 ba ema povu tomak triste katak, Lideransa Nasional ida lakon, ami husi bankada CNRT hato’o ami nia kondolensia,” Deputadu Barreto hato’o.
Tuir Xefe Barreto katak, matebian Xavier do Amaral Lider Nasional ida ne’ebe laran bo’ot, hatene servi povu Timor-Leste to’o hetan nia independensia.
“Hatene servi povu, hatene haraik an, simu konsekuensia hotu-hotu hahu iha ailaran to’o mai iha 1999,” Deputadu ne’e dehan.
Deputadu Barreto hatutan, Francisco Xavier do Amaral liberta povu Aileba ,povu nebe mukit e matebian hanesan modelu lideransa ida diak atu lideransa nasional sira banati tuir.
“Modelu nebe nia lori dadaun rai hela mai ita ,ita hotu lideransa nasional sira atu kaer modelu ida ne’e, atu servisu povu ida ne’e tuir mensajen nebe nia husik iha loron ikus bainhira nia husik hela povu ida ne’e,” Deputadu ne’e husu.
Xefe Bankada Fretilin, Deputadu Aniceto Guteres Lopes hateten, matebian Xavier do Amaral nudar lider politiku tradisional ne’eba besik liu povu no iha sentiment klean ba nia povu rasik.
“Ema ida nebe halo komunikasaun ho diak uza lingua nebe fasil no simplis hodi mobiliza povu barak iha tempu barak hodi movimenta barak ba kauza ukun rasik an iha ASDT, Fretilin nia mahon,” hateten Xefe Bankada Lopes.
Deputadu ne’e haktuir, iha tempu difisil historia povu Maubere nian iha 1975 Francisco Xavier do Amaral simu responsabilidade bo’ot mai iha palku historia nian, lori desizaun Comite Central Fretilin (CCF) halo solenidade ba leitura Proklamasaun Unilateral Independensia.
Tuir Deputadu Lopes, tanba vontade, nia simu responsabilidade sai Prezidenti da Republika nudar Maubere oan ida no sentiment atu servi mak halo nia sai kandidatu ba Prezidenti da Republika periodu 2012 no 2017 to’o nia i’is kotu iha Ospital Nasional Guido Valadares (HNGV) iha 06 Marsu iha tuku 08:45 otl.
“Ami hakarak prosesu historia sei la’o nafatin hala’o nia knar. Maske nia la iha ona hamutuk ho ita, ninia naran, nia hahalok sei metin nafatin ho ita, jerasaun ba jerasaun atu ita hodi la’o tuir,” Deputadu ne’e dehan.
Iha oportunidade hanesan Prezidenti PN, Fernando ‘Lasama’ de Araujo hateten, Proklamador Francisco Xavier ema ida nebe mak politiku simplis, mestre nebe pasiensia no konese didiak kultura Timor nian.
“Kontra Feodalismu, kontra imperialism, hakarak povu ida ne’e ba oin atu moris ho dignu hanesan povui iha rai selu-seluk,” hateten Prezidente Lasama.
Maske Xavier nia i’is atu kotu ona maibe nia kontinua hadomi povu ida ne’e hakarak atu kontinua nafatin hadia povu ninia vida.
“Hau rona husi Vise Ministra Saude (Madalena Hanjam) katak antes Avo dada i’is ikus liu ninia mensajen ba ukun nain sira, ba Povu Timor-leste tomak mak ne’e; ‘hamaran povu nia matan been, hamoos povu nia matan been, ida ne’e mak liafuan ne’ebe Avo husik hela,” Kandidatu Prezidente da Republika ne’e haktuir.
