
Mudansa klimátika no fenómenu El Niño dadaun ne’e sai ameasa boot ba setór agrikultura iha Timor-Leste, ne’ebé bele lori impaktu direta ba produsaun ai-han, seguransa alimentár no moris loroloron komunidade nian.
Sekretáriu Estadu Floresta (SEF), Fernandino Vieira, hateten katak mudansa klimátika manifesta liuhusi inundasaun iha tempu udan no tempu maran naruk iha bailoron, liuliu tanba influénsia El Niño ne’ebé maka’as.
“Tinan ida-ne’e ita sei hasoru inundasaun iha tempu balun, maibé iha parte seluk ita mós hasoru tempu bailoron naruk tanba El Niño. Kondisaun ne’e sei afeta diretamente agrikultura, tanba bee sei menus, rai sei maran no ai-han sei menus,” hateten SEF Fernandino iha Salaun MAPPF, Comoro, Díli.
Nia esplika katak menus bee sai problema prinsipál ne’ebé impede komunidade atu halo to’os, kultiva no sustenta produsaun agrikultura, ne’ebé bele lori konsekuénsia ba krize ai-han no rendimentu família sira.
“Ema sei la bele halo natar no la bele halo to’os tanba bee laiha. Ida-ne’e sai dezafiu boot ba Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta, no mós ba Estadu tomak atu prepara an hodi hasoru impaktu sira-ne’e,” nia dehan.
Nia husu governu liuhusi ministériu relevante sira atu halo preparasaun estratéjiku, inklui jestaun bee, konservasaun rai, plantasaun ai no dezenvolvimentu sistema agrikultura ne’ebé reziliente ba mudansa klimátika.
Iha parte seluk, Xefe Suku Comoro, Eligio José Marçal, hateten katak mudansa ne’e bele haree diretamente iha área foho no komunidade sira.
“Ita haree de’it ai sira iha foho lolon, bainhira loron kois de’it, ai sira mean hotu kedas. Bainhira udan mai fali mak matak, ida-ne’e hatudu katak mudansa tempu la normál ona,” hateten Xefe Eligio.
Nia mós hato’o preokupasaun kona-ba atividade tesi ai arbiru ne’ebé kontinua akontese maski autoridade lokál halo ona avizu beibeik, tanba destrusaun floresta sai fatór ne’ebé agrava situasaun mudansa klimátika no halo rai lalais maran.
“Ita kuda ai-oan barak iha área Lagoa Tasi-Tolu, besik rihun ida, maibé barak mak mate tanba bee laiha. Maski besik lagoa, rai maran loos no ai sira la moris,” nia hateten.
Xefe Eligio hatutan katak situasaun refere sai sinal alarmante ba sustentabilidade ambientál, tanba hamenus kapasidade rai atu rai bee no aumenta risku ba dezastre naturál.
Nia husu komunidade atu respeita natureza, para ona tesi ai arbiru no kolabora hamutuk ho autoridade lokál atu proteje floresta no ambiente.Nia enfatiza katak protesaun ambientál la’ós responsabilidade governu de’it, maibé responsabilidade ema hotu-hotu.






