Importansia lian materna iha sistema edukasaun nia objectivu prinsipal mak atu ajuda labarik sira aprende diak liu tan iha sira nia prosesu aprendizasen tamba hahu iha faze inisio mnak uza lia inan sira ka lian materna.
“Entau bele motiva sira husi kik fasilita komunikasaun ne’ebe efetivo tebes ho sira matenek ne’ebe professores sira transfere lao ho diak tamba komunikasaun lao ho diak ,” hateten porta voz Rede Promosaun Educasaun Multilinge, Agostinho Caet, foin lalais (10/10), iha Aula Konferensia Educasaun Non Formal (SKB ), Ministerio Edukasaun, iha Vila Verde, Dili.
Tuir porta voz ne’e katak labarik sria presiza hahu aprendizajen ho sira nia lian depois mak bele enkoraza sira aprende tan lian ofisial sira ho razaun katak bainhira labarik ida hahu ho lia inan prosessu ne’e bele tulun labarik sira aprende lian ofisial ho lalais.
Porta Voz Caet hateten tan katak ba futuru Rede Promosaun Educasaun Multilinge ne’e bele aselera programa sensibilizasaun ba komunidade kona ba importansia multilinge.
“Ami sujere ona ba Ministerio Educasaun para bele implementa pilotu ba politika ida ne’e.”
Nia haktuir tan katak implementasaun projektu pilotu kona ba politika Edukasaun Multilingue sei hahu iha distritu tolu uluk; Manatuto, Lauten no Oe-Cusse no nia rezultadu sei ajuda determina efikasia inisiative ida ne’e.
Tuir Porta Voz Caet, metodo ne’ebe sei uza ba programa pilotu mak estudante Pre-Eskolar sei hahu aprendizajen iha sira nia lian maternal atu bele enkoraja sira no fo motivasaun. Tuir mai iha Ensino Baziko primeiru Siklu, Klase 1 to’o klase 4 sei kontinua uza lian materna mai lian instrusaun ka hanorin mak lian ofisial rua Tetun no Portugues.
Kona ba mobilizasaun professores hosi area ida ba area saluki, “Ami recomenda ona iha politika ita presiza iha rekrutamentu ba iha asisstentes ensino lokal ne’ebe hatene lian ida ne’e nia bele ajuda professor ne’e bele transfere informasaun ba iha labarik sira.”
Iha parte seluk tuir Membru Rede Promosaun Educasaun Multilinge, Gilbertu Alves, hateten lian materna hanesan riku soin kultura ne’ebe tenki kaer metin no katak dalan ida atu nia moris ba nafatin mak uza iha faze inisial prosesu aprendizajen.
“Lian inan hanesan ita nia riku soin Kultura ne’ebe ita tenki kaer metin no presiza atu valoriza no dezenvolve lian local Timor-Leste nian atu nune’e iha futuru mai ita nia kultura ou lian inan ne’e labele lakon,” hateten Membru Rede Alves.
Nia haktuir katak Rede Promosaun Educasaun Multilinge no Artigo 13 Konstitusaun Republika Demokratika Timor-Leste (RDTL ) koalia katak Nasaun nia obrigasaun atu valoriza no dezenvolve lian local Timor Leste nian.
Maibe desizaun atu hanorin ho lian maternu sai polémika iha sector edukasaun nia laran ho parlamentares la konkorda ho desizaun Ministerio Educasaun atu impementa lian materna iha eskolas balun ona.
“Ami lamenta ho desizaun ne’ebe Ministerio Edukasaun halo tanba la bazeia la lei ida, maibe tuir resolusaun lei nebe iha mak Tetun no Portugues usa atu sai lian instrusaun ba iha prosesu aprendizajen nia laran,” hateten Deputadu Romeo Jeronimo.
Iha parte seluk Sekertario Jeral Sindikatu Professores Timor-Leste, SPTL, Francisco da Costa, preokupa ho desizaun ne’ebe ME foti tanba dialetu local hamtutuk tolu nulu resin hitu entaun oinsa ho professor ida atu hanorin usa dialetu seluk.
Nia haktuir katak inisiative ne’e hanesan politika ida ne’e fo fali impaktu ba professores no alunus.
“Livrus atu hanorin se mak halo tradusaun wanhira Tetun sei mos seidauk hetan atensaun diak atu promove neduni husu ba Ministerio kompetente atu tetu didiak no estudu uluk lai nia efeitu sira ne’e wainhira ba implementa,” hateten tan SPTL SJ da Costa.
