Xefe Misaun Observasaun ba Elisaun Australia-Timor-Leste, Professor Damien Kingsbury observa katak situasaun iha elisaun antesipada tinan ida ne’e 2018 diferente oituan kompara ho elisaun tinan kotuk ne’ebe nakonu ho paz no dame.
Iha prosesu elisaun antesipada ba tinan ida ne’e, nia hateten tensaun politika maka’as liu entre liders partidus politika no militante sira.
“Tinan ne’e less friendly [ladun amigável], tensaun politika alto oituan no violensia liu husi liafuan kroat ne’ebe sira introdus durante tempu kampanha entre liders politiku no militante sira hodi provoka situasuan,” nia hateten, iha Hotel Esplanada Dili.
Nia hateten, iha elisuan jeral rua (Prezidensial no Parlamentar) tinan 2017 la’o ho susesu, situasuan hakmatek, paz no pozitivu tebes. “
Nia rekonese, katak iha elisuan tinan kotuk iha dunik problema (teknikalmente) e normalmente ida ne’e sempre akontese iha elisaun jeral sira.
Nia esperansa, militante inklui lider partidu politiku, liu-liu husi partidu bo’ot sira atu respeita no simu rezultadu elisaun ne’ebe iha.
Alende ne’e, nia mos informa total observador internasional husi Australia ne’ebe mai halo observasaun ba elisaun antesipada tinan ida ne’e hamutuk 100 menus liu kompara ho tinan kotuk iha nain 200.
“Tinan ne’e ami nia grupo iha nain 48 no tinan kotuk nain 80,” nia informa.
Razaun tinan ne’e observador sira menus, nia dehan tanba sira balun iha atividade seluk no balun servisu, portantu observador sira ne’e mai ho voluntariu, uza sira nia osan rasik e mos tanba elisaun rua tinan kotuk no tinan ne’e ne’ebe tutuir malu.
Observador sira ne’e, nia dehan destaka iha munisipiu hotu ezeptu iha munisipiu Viqueque no Rejiaun Administrativu Espesial Oe-Cusse-Ambeno.
“Iha Lospalos nain 4, Baucau 7, 2 iha Covalima, Bobonaro 7, Dili nain 4 no munisipiu seluk,” nia hateten.
Entretantu Observador husi Grupo Universidade Vitoria Australia, Professor Michael Leach hateten tensaun politika ne’ebe mosu durante tempu kampanha, potensial tebes atu hamosu konflitu no kria instabilidade iha railaran.
“Hau hanoin, kampanha tinan ne’e tensaun maka’as liu, ataka malu entre lideransa partidus bo’ot sira no militante partidus iha terenu, iha media sira inklui social media hasai liafuan kroat ba malu,” nia observa.
Ezemplu, nia dehan hanesan iha Viqueque, iha Laga munisipiu Baucau militante partidu bo’ot sira ataka malu. “Rezultadu saida deit iha elisaun ne’e, importante mak ema Timor kontente,” nia dehan.
Maske nune’e, nia dehan elisaun antesipada tinan ida ne’e pozitivu tebes no orgaun estadu nian rua, Comisaun Nasional ba Elisaun (CNE) ho Sekretariadu Tekniku Administrativu Eleitoral (STAE) hala’o sira nia servisu ho exelente.
“Maske hoorsamentu ne’ebe limitadu, maibe sira nia servisu kapas loos ba prosesu elisaun ida ne’e,” nia hateten.
Alende ne’e, nia hateten sira halo observasaun ba prosesu ne’ebe la’o iha elisaun antesipada ne’e iha sentru votasaun sira, liu-liu hanesan bulletin de votus, urna, kabina de votus no ba prosesu tomak.
Nia espera, katak situasuan ataka malu ne’ebe akontese durante periodu kampanha, sei la fo impaktu ba prosesu elisaun to’o iha rezultadu.
Iha parte seluk Observador Nasional husi grupo RONETIL, Caetano Alves hateten situasuan en jeral iha sentru votasaun sira iha Dili laran, liu-liu iha sentru votasaun eskola 10 Dezembru la’o ho hakmatek no kalma.
“To’o agora seidauk iha problemas ou konflitu ruma, ema hotu mai tuir votasuan ho kalma,” nia hateten, iha sentru votasuan eskola 10 Dezembru, Dili.
Nia esperansa, buat hotu sei la’o ho diak no susesu to’o prosesu votasaun remata.
Portantu total observador nasional husi Grupo RONETIL nian hamutuk nain 400 resin, ne’ebe kobre no destaka iha munisipiu hotu inklui sentru votasuan hotu iha Dili.
