Diretor Ezekutivu Programa Monitorizasaun Sistema Justisa (JSMP), Luis Sampaio hateten iha mudansa signifikativu ba sentensa ne’ebe tribunal aplika ba autor kazu violasaun seksual ho natureza insestu, tanba maioria autor hetan pena prizaun minimu tinan 10, maximu tinan 20 ba leten.
Nia dehan, ba aspeitu sentensa iha mudansa, maibe sei nafatin iha lacunas liu –liu violasaun ne’ebe involve labarik feto ho idade tinan 14 ba leten.
Nia hateten, tuir lei vitima sira ne’ebe ho idade tinan 14 ba leten Ministerio Publiku hanesan reprezentante vitima tenke prova iha tribunal katak arguido uza violensia no ameasa hasoru vitima no vitima halo asaun kontra, bainhira prova laiha tribunal bele absolve kazu ne’e tanba konsidera konsentemente (hakarak ho hakarak).
“Ita kongratula tribunal ba mudansa positive ne’e, maibe ami mos halo esforsu nafatin hodi sujere ba autoridade legislative (Parlamentu Nasional no Ministerio Justisa) atu altera kondigu penal hodi tau artigu espesifiku ba insestu no hases tiha kestaun ida konsentementu ou provas sira sira ne’ebe vitima tenke aprezenta,” nia hateten iha servisu fatin Colmera, Dili
Nia akresenta, durante monitorizasaun JSMP nian iha tinan hira liu ba kotuk kazu ida ne’ebe akontese bainhira vitima ho idade foinsa’e, maibe prosesu kleur to’o julgamentu vitima idade adulto no forma ona uma kain, konsekuensia ne’ebe iha tribunal husu vitima la fo informasaun ne’ebe lolos tanba lakohi prejudika nia aman no hakarak salva nia familia rasik entau ikus mai tribunal absolve kazu ne’e tanba konsidera konsientemente.
Nia dehan, kazu ne’e absolve arguido fila ba uma komete fila-fali (halo violasaun hasoru oan feto segundu) ikus mai tribunal deside pena prizaun tinan 14.
Nia hateten, durante ne’e tribunal uza kodigu penal artigu 177 kona ba abuzu seksual ba minoridade katak se mak halo pratika kuitu vasina, anal, oral ho labarik ne’ebe seidauk tinan 14 sei hetan pena prizaun tinan 5-20. Se mak halo pratika aktu seksual ho labarik ne’ebe seidauk tinan 14 sei hetan pena prizaun tinan 5-15, maibe kuandu relasaun familia sei agrava ho artigu 182 ne’ebe iha sesaun 2 no 4 hateten kobre kazu relasaun seksual sei agrava dalatoluk (tiga kali lipat).
Nia informa, kazu insestu ne’ebe akontese maioria ba labarik sira ne’ebe ho idade tinan 14 mai kraik, tanba sira sei inosente fasil tebes arguido sira utiliza sira nia inosente ne’e tanba sira laiha forsa atu kontra.
Portantu, dadus ne’ebe registu iha sistema monitorizasaun JSMP nian hahu tinan 2012 to’o 2016, hamutuk kazu 42 no iha tinan 2017 iha kazu 4, ne’ebe maioria hetan ona pena prizaun.
Entretantu, Espoza Prezidente da Republika Cidalia Guterres preokupa ho situasaun ida ne’e, tanba estraga labarik sira nia futuru no labarik sira sofre truma ne’ebe naruk.
Nia dehan, sente laran triste tebes vizita vitima sira iha uma mahon, maioria sira ho idade ne’ebe minoridade, maibe laiha esperansa tanba sira tenke hela iha uma mahon.
“Numeru ne’e aumenta beibeik, tenke sai ita hotu nia preokupasaun hodi kombate ida ne’e,” nia hateten.
Nia hateten, hahalok hanesan ne’e labele tolera, tenke fo sansaun ne’ebe todan ba sira no publika iha media atu ema hotu bele hatene hahalok ida ne’e ladiak no komete ida ne’e hetan kastigu ne’ebe todan.
Iha parte seluk, Sekretaria Estado Igualidade Jeneru e Inkluzaun Sosial (SEIGIS) Laura Menezes Lopes hateten lei espesifiku kontra insestu seidauk iha, maibe iha kodigu penal konsidera aktu ida ne’e krime.
“Ba future, presiza halo revizaun oituan iha kodigu penal atu trata asuntu insestu artigu ketak ida, ida ne’e mak ita nia esperansa,” nia hateten.
Nia hateten, esforsu hotu halo ona iha tinan hirak liu ba, liu –liu parte instituisaun relevante sira hanesan organizasaun sosiedade sivil sira ne’ebe servisu ba area ida ne’e, governu halo ona konsultasaun, maibe seidauk tanba situasaun politika.
