Bazea ba dadus Ministerio da Saude hatudu, katak to’o iha tinan 2017 numeru afeitado virus HIV aumenta ona ba 725, husi numeru ne’e, ema nain 92 mak mate ona.
Diretor Programa Edukasaun Komisaun Nasional Kombate HIV/SIDA, Venancio Coelho hateten numeru aumenta tanba ema barak iha ona konsiensia hakbesik aan ba fasilidade saude sira atu halo teste ba sira nia ran.
Nia dehan, dadus hatudu virus HIV nia knuk iha ona munisipio hotu, tanba ne’e presiza ema hotu nia esforsu atu konsiensializa komunidade sira atu hado’ok an husi risku sira ne’ebe kontribui ba transmisaun virus.
Nia hateten, metodu prevensaun ne’ebe komisaun partilha ba komunidade sira mak ABC, A katak abstinensia- refere ba joven sira ne’ebe seidauk kaben, labele halo relasaun seksual, B dehan fidelidade -refere ba kaben nain sira atu labele halo relasaun ho ema ne’ebe la’os sira nia kaben, ikus liu mak C katak kontrola aan- ba joven sira atu kontrola aan, labele involve iha hahalok risku sira (ransu la edukativu, droga), ba kaben nain sira tenke kontrola aan bainhira do’ok husi sira nia kaben.
Iha nasaun seluk, konaba ba metodo ABC, C refere ba uza condom wainhira halao relasaun seksual ho risku, nudar metodo prevensaun efetivu liu atu la ketan ka hadae’t virus HIV.
“Komisaun la dehan, iha Timor –Leste labele koalia kona ba kondom ba prevensaun HIV, ita so hatete deit katak labele halo promosaun kondom iha fatin publiku, tanba laos ema hotu komprende kona ba kondom. Ema komprende sala mak sei uza hanesan alternativa ida habelar relasaun seksual livre,” nia hateten hafoin halo edukasaun prevensaun HIV iha Aldeia Auhun Suku Becora, Dili.
Nia dehan, komisaun la koalia kondom iha publiku, maibe iha organizasaun sira ne’ebe halo edukasaun prevensaun ba iha grupo risku sira hanesan trabalhador seksu komersial, grupo afeitado sira nafatin promove kondom.
Nia informa, iha tinan barak Timor –Leste adopta metodu internasional ABC ne’ebe A katak abstinensia, B dehan fidelidade no C katak Condom, maibe numeru HIV aumenta beibeik tanba kondom la garante 100% proteze ema husi HIV.
Portantu. husi 725 afeitado ne’e identifika hahu tinan 2003-2017 ne’e ema nain 92 mak mate ona, 633 mai sei moris hela. Husi 633 ne’e iha 285 mak iha hela tratamentu no 300 resin mak livre hela (la halo tratamentu).
Enkuantu, Presidente Cruz Vermeilha Timor –Leste (CVTL) Jose Pereira Conçeicão apresia ho servisu komisaun nian ne’ebe kontinua koalia beibeik ba komunidade liu –liu joven sira atu hado’ok an husi risku sira.
“Ita labele dehan komisaun mak tenke redus kazu ne’e, maibe komisaun hato’o informasaun agora ema ida –idak mak tenke iha konsensia hado’ok an husi situasaun ida ne’e” nia hateten.
Nia dehan, koalia kona ba prevensaun HIV iha Timor-Leste, iha controversial liu –liu ba metodu kondom, maibe importante atu tur hamutuk hodi iha konsensu ida tanba objetivu principal mak redus transmisaun virus.
Nia mos, husu ba joven sira atu limita relasaun amigavel tanba iha relasaun balun ne’ebe negativu bele lori sira ba risku hetan virus ida ne’e.
Iha parte seluk, joventude ho inisial GO hateten HIV mak virus ida ne’ebe estraga ema nia imunidade no bainhira ema ne’e hetan ona virus ida ne’e fasil tebes atu hetan moras kronika sira seluk.
Nia dehan, informasaun ne’ebe sira hetan virus ida ne’e transmite husi ran liu husi relasaun seksual no daun.
“Hau hatene mak atu halo relasaun seksual ho ema seluk tenke uza kondom,” nia hateten.
Tuir dadus Demographic and Health Survey (DHS) 2016 hatudu feto no mane iha idade tinan 15-49, feto iha 8% no mane iha 15% mak iha kuinesementu komprensivu kona ba HIV.
