Tuir lei kodigu trabalho numeru 4/2012 arti-gu 59 kona ba lisensa maternidade hateten trabalhador feto iha direitu ba lisensa maternidade ho periodu minimu semana 12 la afeita ba vensimentu no durasaun ba periodu ne’e, maibe empreza balun koa trabalhadora sira nia vensimentu.
Trabalhadora hotelaria ho inicial PR hateten direitu sira ne’e garantia iha lei, maibe implementasaun la la’o tuir buat ne’ebe hakerek ona iha lei.
Nia hateten, nia parte lahatene empregador iha konesementu ba lei ou la’e, maibe dala ruma sira iha konesementu maibe sira viola tanba falta kontrolu husi instituisaun relevante sira.
“Lisensa maternidade ami foti, maibe ami nia vensimentu fahe ba rua, sira fo ami metade deit la kompletu,” PR hateten bainhira partisipa iha marsa loron mundial ba trabalhador, iha Mandarin, Dili.
Nia sente triste, tanba vensimentu ne’ebe sira hetan kada fulan $115 la sufsiente hodi responde ba nesesidade familia nian, fahe tan ba rua (metade) ki’ik liu tan.
Alende ne’e, nia dehan sira mos laiha direitu atu foti lisensa moras, lori oan ba tratamentu bainhira seidauk fulan nen signifika sira foti uluk lisensa tenke fulan neen kompletu lai foin foti fali lisensa.
Entretantu, trabalhadora loja ho inicial RS hateten trabalhador sira seidauk hetan tratamentu ne’ebe dignu husi empregador sira tuir lei haruka.
Nia dehan, sira nia servisu mak dadersan hamos loja laran, aruma sasan no halo atendimentu ba iha konsumedores ne’ebe vizita.
“Ami falta, sira koa ami nia osan ne’e la problema, maibe ami husu lisensa bainhira ami nia oan moras no ami moras rasik mos sira koa ami nia osan, ne’e mak ami triste,” nia hateten.
Kestaun ne’ebe hanesan infrenta mos husi trabalhadora inicial VS, tanba empregador sira la preokupa kona ba kondisaun saude trabalhador sira nian, importante ba sira mak prezensa trabalhador sira nian iha servisu fatin.
“Dala ruma ami lori karta estado mediku mai hatudu ba sira mos, sira la preokupa sira nafatin koa ami nia osan,” nia hateten.
Nia hateten, sira mos hetan violensia verbal (hakilar) husi sira nia empregador sira iha servisu fatin.
Iha parte seluk, Sekretario Jeral KSTL Jose da Costa Conçeicão hateten disputa laboral nafatin akontese hatudu liu husi keixa ne’ebe kada semana sira simu husi trabalhador sira nain 3 ou 4, tanba sira nia direitu violadu.
“Inspesaun trabalho ladun la’o ho efetivu, entaun violasaun nafatin akontese,” nia hateten.
Nia dehan, husi keixa sira ne’ebe tama barak liu kompania local sira mak viola direitu trabalhador sira nian kompara ho empreza estrangeiru sira.
Nia hateten, governu iha obrigasaun atu fo protesaun ba sidadaun sira liu –liu trabalhador sira nia direitu ne’ebe hakerek ona iha lei.
Entertantu, Diretora Ezekutivu Organizasaun Feto Fundasaun Alola, Alzira Reis konkorda violasaun sira ne’e akontese duni ba trabalhadora sira bazea ba peskiza ne’ebe sira halo ba trabalhadora iha setor privado, mos hatudu empregador sira halo violasaun ba sira nia direitu liu –liu direitu ba lisensa maternidade.
“Timor oan sira ne’ebe servisu iha loja sira, dala barak sira hetan violasaun ba sira nia direitu hanesan laiha kontratu, dala ruma empregador sira kontratu sira mai hein loja, maibe sira tenke halo servisu seluk hanesan tein,” nia hateten.
Tanba ne’e, nia husu ba governu foun mai tenke fo atensaun ba problema sira ne’e, liu –liu kria mekanismu ida ne’ebe diak hodi fo presaun ba empreza sira atu obedese ba lei no regulamentu ne’ebe governu hasai ona kona ba direitu trabalhador sira nian.






